श्लोकपाठShlokpath

षष्ठोऽध्यायः

धूम्रलोचनवधः

Dhūmralochanavadhaḥ

Chapter 6: The slaying of Dhūmralocana

  • Durgā Saptaśatī
  • The last episode · Mahāsarasvatī
  • 24 mantras

Śumbha sends Dhūmralocana to bring the Goddess by force. She burns him to ashes with a single sound, and her lion destroys his army.

Meaning
Size
Roman
PDF

ध्यानम्

ॐ नागाधीश्वरविष्टरां फणिफणोत्तंसोरुरत्नावली-
भास्वद्देहलतां दिवाकरनिभां नेत्रत्रयोद्भासिताम् ।
मालाकुम्भकपालनीरजकरां चन्द्रार्धचूडां परां
सर्वज्ञेश्वरभैरवाङ्कनिलयां पद्मावतीं चिन्तये

oṃ nāgādhīśvaraviṣṭarāṃ phaṇiphaṇottaṃsoruratnāvalī-
bhāsvaddehalatāṃ divākaranibhāṃ netratrayodbhāsitām |
mālākumbhakapālanīrajakarāṃ chandrārdhachūḍāṃ parāṃ
sarvajñeśvarabhairavāṅkanilayāṃ padmāvatīṃ chintaye

ॐ जी नागराजाच्या आसनावर बसली आहे, नागांच्या फण्यांवरील रत्नांच्या मोठ्या माळेने जिची देहलता झळाळते, जी सूर्यासारखी तेजस्वी आहे, त्रिनेत्रांनी शोभते, हातांत माळ, कुंभ, कपाल आणि कमळ धारण करते, मस्तकी अर्धचंद्र धारण करते, त्या सर्वज्ञेश्वर भैरवाच्या अंकी राहणाऱ्या परम पद्मावतीचे मी चिंतन करतो.

ॐ जो नागराज के आसन पर बैठी हैं, नागों के फणों में सुशोभित होने वाली मणियों की विशाल माला से जिनकी देहलता उद्भासित हो रही है, सूर्य के समान जिनका तेज है, तीन नेत्र जिनकी शोभा बढ़ा रहे हैं, जो हाथों में माला, कुम्भ, कपाल और कमल लिए हुए हैं तथा जिनके मस्तक में अर्धचन्द्र का मुकुट सुशोभित है, उन सर्वज्ञेश्वर भैरव के अंक में निवास करने वाली परमोत्कृष्ट पद्मावती देवी का मैं चिन्तन करता हूँ।

Om. I meditate on Padmāvatī, seated on the lord of serpents, her body shining with the great jewels on his hoods; bright as the sun, lit by three eyes, holding a rosary, a water-pot, a skull and a lotus, the half-moon in her hair; the supreme one, who rests in the lap of Bhairava, the all-knowing lord.

ॐ ऋषिरुवाच ॥ १ ॥oṃ ṛṣiruvāchaॐ ऋषी म्हणाले:ॐ ऋषि बोले:Om. The sage said:

इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतोऽमर्षपूरितः ।
समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात् ॥ २ ॥

ityākarṇya vacho devyāḥ sa dūto'marṣapūritaḥ |
samāchaṣṭa samāgamya daityarājāya vistarāt

देवीचे हे बोलणे ऐकून दूत क्रोधाने भरला आणि त्याने दैत्यराजाकडे जाऊन सर्व वृत्तांत विस्ताराने सांगितला.

देवी का यह कथन सुनकर दूत को बड़ा क्रोध हुआ और उसने दैत्यराज के पास जाकर सब समाचार विस्तारपूर्वक कह सुनाया।

Hearing these words of the Goddess, the messenger, filled with indignation, went back and told the king of the daityas everything at length.

तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः ।
सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम् ॥ ३ ॥

tasya dūtasya tadvākyamākarṇyāsurarāṭ tataḥ |
sakrodhaḥ prāha daityānāmadhipaṃ dhūmralochanam

दूताचे ते बोलणे ऐकून असुरराज क्रुद्ध झाला आणि दैत्यांचा अधिपती धूम्रलोचन याला म्हणाला:

दूत के उस वचन को सुनकर दैत्यराज कुपित हो उठा और दैत्यसेनापति धूम्रलोचन से बोला:

Hearing the messenger’s report, the king of the asuras, in anger, said to Dhūmralocana, a chief of the daityas:

हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः ।
तामानय बलाद् दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम् ॥ ४ ॥

he dhūmralochanāśu tvaṃ svasainyaparivāritaḥ |
tāmānaya balād duṣṭāṃ keśākarṣaṇavihvalām

धूम्रलोचना, तू लवकर आपले सैन्य घेऊन जा आणि त्या दुष्टेला केस धरून ओढत, असहाय करून बळेच येथे घेऊन ये.

धूम्रलोचन! तुम शीघ्र ही अपनी सेना साथ लेकर जाओ और उस दुष्टा के केश पकड़कर घसीटते हुए उसे बलपूर्वक यहाँ ले आओ।

Dhūmralocana, go at once with your army, and bring that wicked woman here by force, dragging her by the hair, helpless.

तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठतेऽपरः ।
स हन्तव्योऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा ॥ ५ ॥

tatparitrāṇadaḥ kaśchidyadi vottiṣṭhate'paraḥ |
sa hantavyo'maro vāpi yakṣo gandharva eva vā

तिचे रक्षण करण्यासाठी जर दुसरा कोणी उभा राहिला, मग तो देव, यक्ष किंवा गंधर्व का असेना, त्याला ठार मार.

उसकी रक्षा करने के लिए यदि कोई दूसरा खड़ा हो, तो वह देवता, यक्ष अथवा गन्धर्व ही क्यों न हो, उसे अवश्य मार डालना।

And if anyone else rises to protect her, whether god, yakṣa or gandharva, he must be killed.

ऋषिरुवाच ॥ ६ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:

तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः ।
वृतः षष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययौ ॥ ७ ॥

tenājñaptastataḥ śīghraṃ sa daityo dhūmralochanaḥ |
vṛtaḥ ṣaṣṭyā sahasrāṇāmasurāṇāṃ drutaṃ yayau

अशी आज्ञा मिळताच तो धूम्रलोचन दैत्य साठ हजार असुरांसह तत्काळ निघाला.

शुम्भ के इस प्रकार आज्ञा देने पर वह धूम्रलोचन दैत्य साठ हजार असुरों की सेना को साथ लेकर वहाँ से तुरंत चल दिया।

So ordered, the daitya Dhūmralocana set out at once, quickly, surrounded by sixty thousand asuras.

स दृष्ट्वा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम् ।
जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ८ ॥

sa dṛṣṭvā tāṃ tato devīṃ tuhināchalasaṃsthitām |
jagādochchaiḥ prayāhīti mūlaṃ śumbhaniśumbhayoḥ

तेथे पोहोचून त्याने हिमालयावर असलेल्या देवीला पाहिले आणि मोठ्याने म्हणाला: शुंभ-निशुंभांकडे चल.

वहाँ पहुँचकर उसने हिमालय पर रहने वाली देवी को देखा और ललकारकर कहा: अरी! तू शुम्भ-निशुम्भ के पास चल।

Seeing the Goddess there, on the snowy mountain, he cried aloud: Come to Śumbha and Niśumbha.

न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति ।
ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम् ॥ ९ ॥

na chetprītyādya bhavatī madbhartāramupaiṣyati |
tato balānnayāmyeṣa keśākarṣaṇavihvalām

जर तू आत्ता आनंदाने माझ्या स्वामीकडे आली नाहीस, तर मी तुला केस धरून ओढत बळेच घेऊन जाईन.

यदि इस समय प्रसन्नतापूर्वक मेरे स्वामी के पास नहीं चलेगी, तो मैं बलपूर्वक झोंटा पकड़कर घसीटते हुए तुझे ले चलूँगा।

If you will not come to my master gladly now, I shall take you by force, dragging you by the hair, helpless.

देव्युवाच ॥ १० ॥devyuvāchaदेवी म्हणाली:देवी बोलीं:The Goddess said:

दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान् बलसंवृतः ।
बलान्नयसि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम् ॥ ११ ॥

daityeśvareṇa prahito balavān balasaṃvṛtaḥ |
balānnayasi māmevaṃ tataḥ kiṃ te karomyaham

तुला दैत्यराजाने पाठवले आहे, तू बलवान आहेस आणि तुझ्यासोबत मोठे सैन्य आहे; अशा वेळी तू मला बळेच नेलेस तर मी तुझे काय करू शकते?

तुम्हें दैत्यों के राजा ने भेजा है, तुम स्वयं भी बलवान हो और तुम्हारे साथ विशाल सेना भी है; ऐसी दशा में यदि मुझे बलपूर्वक ले चलोगे, तो मैं तुम्हारा क्या कर सकती हूँ?

You are sent by the lord of the daityas; you are strong, and surrounded by an army. If you take me by force, then what can I do to you?

ऋषिरुवाच ॥ १२ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:

इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः ।
हुङ्कारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका ततः ॥ १३ ॥

ityuktaḥ so'bhyadhāvattāmasuro dhūmralochanaḥ |
huṅkāreṇaiva taṃ bhasma sā chakārāmbikā tataḥ

देवीने असे म्हटल्यावर असुर धूम्रलोचन तिच्याकडे धावला; तेव्हा अंबिकेने केवळ ‘हुं’काराने त्याला भस्म केले.

देवी के यों कहने पर असुर धूम्रलोचन उनकी ओर दौड़ा, तब अम्बिका ने ‘हुं’ शब्द के उच्चारण मात्र से उसे भस्म कर दिया।

Spoken to thus, the asura Dhūmralocana ran at her; and Ambikā burnt him to ashes with nothing but a ‘huṃ’.

अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।
ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः ॥ १४ ॥

atha kruddhaṃ mahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā |
vavarṣa sāyakaistīkṣṇaistathā śaktiparaśvadhaiḥ

मग क्रुद्ध झालेल्या असुरांच्या प्रचंड सैन्यावर अंबिकेने तीक्ष्ण बाण, शक्ती आणि परशू यांचा वर्षाव केला.

फिर तो क्रोध में भरी हुई दैत्यों की विशाल सेना पर अम्बिका तीखे सायकों, शक्तियों तथा फरसों की वर्षा करने लगीं।

Then on the great army of the asuras, enraged, Ambikā rained sharp arrows, spears and axes.

ततो धुतसटः कोपात् कृत्वा नादं सुभैरवम् ।
पपातासुरसेनायां सिंहो देव्याः स्ववाहनः ॥ १५ ॥

tato dhutasaṭaḥ kopāt kṛtvā nādaṃ subhairavam |
papātāsurasenāyāṃ siṃho devyāḥ svavāhanaḥ

इतक्यात देवीचे वाहन सिंह क्रोधाने आयाळ हलवत भयंकर गर्जना करून असुरसेनेवर तुटून पडला.

इतने में ही देवी का वाहन सिंह क्रोध में भरकर भयंकर गर्जना करके गर्दन के बालों को हिलाता हुआ असुरों की सेना में कूद पड़ा।

Then the Goddess’s own mount, the lion, shaking his mane in anger and giving a most fearsome roar, fell upon the demon army.

कांश्चित् करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान् ।
आक्रम्य चाधरेणान्यान् स जघान महासुरान् ॥ १६ ॥

kāṃśchit karaprahāreṇa daityānāsyena chāparān |
ākramya chādhareṇānyān sa jaghāna mahāsurān

त्याने काही दैत्यांना पंजाच्या प्रहाराने, काहींना जबड्याने, आणि इतर महादैत्यांना झडप घालून ओठांनी फाडून मारले.

उसने कुछ दैत्यों को पंजों की मार से, कितनों को अपने जबड़ों से और कितने ही महादैत्यों को पटककर ओठ की दाढ़ों से घायल करके मार डाला।

Some of the daityas he killed with blows of his paw, others with his jaws, and other great demons by springing on them and tearing with his lips.

केषाञ्चित् पाटयामास नखैः कोष्ठानि केसरी ।
तथा तलप्रहारेण शिरांसि कृतवान् पृथक् ॥ १७ ॥

keṣāñchit pāṭayāmāsa nakhaiḥ koṣṭhāni kesarī |
tathā talaprahāreṇa śirāṃsi kṛtavān pṛthak

त्या सिंहाने नखांनी काहींची पोटे फाडली आणि पंजाच्या फटक्यांनी त्यांची मस्तके वेगळी केली.

उस सिंह ने अपने नखों से कितनों के पेट फाड़ डाले और थप्पड़ मारकर कितनों के सिर धड़ से अलग कर दिए।

The lion tore open the bellies of some with his claws, and with blows of his paw struck off their heads.

विच्छिन्नबाहुशिरसः कृतास्तेन तथापरे ।
पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः ॥ १८ ॥

vichchhinnabāhuśirasaḥ kṛtāstena tathāpare |
papau cha rudhiraṃ koṣṭhādanyeṣāṃ dhutakesaraḥ

काहींचे बाहू आणि मस्तके छाटली, आणि आयाळ हलवत इतरांच्या पोटांतून रक्त प्याला.

कितनों की भुजाएँ और मस्तक काट डाले तथा अपनी गर्दन के बाल हिलाते हुए उसने दूसरे दैत्यों के पेट फाड़कर उनका रक्त चूस लिया।

Others he left with their arms and heads cut off; and shaking his mane, he drank the blood from the bellies of others.

क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना ।
तेन केसरिणा देव्या वाहनेनातिकोपिना ॥ १९ ॥

kṣaṇena tadbalaṃ sarvaṃ kṣayaṃ nītaṃ mahātmanā |
tena kesariṇā devyā vāhanenātikopinā

अत्यंत क्रुद्ध झालेल्या देवीच्या त्या महाबली वाहनाने, सिंहाने, क्षणात ते सर्व सैन्य नष्ट केले.

अत्यन्त क्रोध में भरे हुए देवी के वाहन उस महाबली सिंह ने क्षणभर में ही असुरों की सारी सेना का संहार कर डाला।

In a moment that whole army was destroyed by that great-souled lion, the Goddess’s mount, in his fury.

श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम् ।
बलं च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा ततः ॥ २० ॥

śrutvā tamasuraṃ devyā nihataṃ dhūmralochanam |
balaṃ cha kṣayitaṃ kṛtsnaṃ devīkesariṇā tataḥ

देवीने असुर धूम्रलोचनाला मारले आणि तिच्या सिंहाने सर्व सैन्य नष्ट केले, हे ऐकून

शुम्भ ने जब सुना कि देवी ने धूम्रलोचन असुर को मार डाला तथा उसके सिंह ने सारी सेना का सफाया कर डाला,

Hearing that the asura Dhūmralocana had been slain by the Goddess, and his whole army destroyed by her lion,

चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः ।
आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ ॥ २१ ॥

chukopa daityādhipatiḥ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ |
ājñāpayāmāsa cha tau chaṇḍamuṇḍau mahāsurau

दैत्याधिपती शुंभ संतापला, त्याचे ओठ थरथरू लागले, आणि त्याने चंड आणि मुंड या दोन महासुरांना आज्ञा दिली:

तब उस दैत्यराज को बड़ा क्रोध हुआ, उसके ओठ काँपने लगे। उसने चण्ड और मुण्ड नामक दो महादैत्यों को आज्ञा दी:

Śumbha, lord of the daityas, raged, his lip trembling, and ordered the two great asuras Caṇḍa and Muṇḍa:

हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ ।
तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु ॥ २२ ॥

he chaṇḍa he muṇḍa balairbahubhiḥ parivāritau |
tatra gachchhata gatvā cha sā samānīyatāṃ laghu

हे चंड, हे मुंड, तुम्ही मोठे सैन्य घेऊन तेथे जा आणि तिला लवकर येथे घेऊन या,

हे चण्ड! और हे मुण्ड! तुम लोग बहुत बड़ी सेना साथ लेकर वहाँ जाओ और उस देवी को शीघ्र यहाँ ले आओ,

Caṇḍa! Muṇḍa! Go there with many troops, and when you are there, bring her here quickly,

केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि ।
तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम् ॥ २३ ॥

keśeṣvākṛṣya baddhvā vā yadi vaḥ saṃśayo yudhi |
tadāśeṣāyudhaiḥ sarvairasurairvinihanyatām

तिचे केस धरून ओढत किंवा बांधून. जर युद्धात तुम्हाला शंका वाटली, तर सर्व असुरांनी सर्व आयुधांनी तिला ठार मारावे.

उसके केश पकड़कर अथवा उसे बाँधकर। यदि युद्ध में तुम्हें कोई संशय हो, तो सब असुर मिलकर सब प्रकार के अस्त्र-शस्त्रों से उसे मार डालें।

dragging her by the hair or bound. If you are in doubt in the fight, then let her be killed by all the asuras with every weapon.

तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहे च विनिपातिते ।
शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम् ॥ ॐ ॥ २४ ॥

tasyāṃ hatāyāṃ duṣṭāyāṃ siṃhe cha vinipātite |
śīghramāgamyatāṃ baddhvā gṛhītvā tāmathāmbikām || oṃ

ती दुष्टा मारली गेली आणि सिंह पडला की लवकर परत या; किंवा त्या अंबिकेला बांधून घेऊन या.

उस दुष्टा के मारी जाने और सिंह के भी धराशायी होने पर शीघ्र लौट आना; अथवा उस अम्बिका को बाँधकर साथ ले आना।

When that wicked woman is killed and the lion struck down, come back quickly; or else bind Ambikā and bring her.

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शुम्भनिशुम्भसेनानीधूम्रलोचनवधो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye śumbhaniśumbhasenānīdhūmralochanavadho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||

Translations stay close to the words; words we supply are in [brackets], and where a line is read in more than one way, the note says so. The text and its numbering follow the Gita Press printing. How the text was established → Found an error? Tell us.