ध्रुवपद
जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी ।
वससी व्यापकरूपे तू स्थूलसूक्ष्मी ॥
jay devī jay devī jay mahālakṣmī |
vasasī vyāpakarūpe tū sthūlasūkṣmī ||
जय देवी, जय देवी, जय महालक्ष्मी! तू सर्वव्यापी रूपाने स्थूल आणि सूक्ष्म अशा सर्वांत वास करतेस.
जय देवी, जय देवी, जय महालक्ष्मी! तुम सर्वव्यापी रूप से स्थूल और सूक्ष्म, सब में निवास करती हो।
Victory to you, Goddess, victory to you, Goddess, victory to Mahālakṣmī! Pervading all, you dwell in the gross and in the subtle.
Note
The refrain, sung first and after every stanza.
करवीरपुरवासिनी सुरवरमुनिमाता । पुरहरवरदायिनी मुरहरप्रियकांता ।
कमलाकारें जठरी जन्मविला धाता । सहस्रवदनी भूधर न पुरे गुण गातां ॥ १ ॥
karavīrapuravāsinī suravaramunimātā | puraharavaradāyinī muraharapriyakāntā |
kamalākāreṃ jaṭharī janmavilā dhātā | sahasravadanī bhūdhar na pure guṇ gātāṃ || 1 ||
करवीर (कोल्हापूर) नगरीत वास करणारी, श्रेष्ठ देवांची व मुनींची माता, त्रिपुरांचा नाश करणाऱ्या शंकराला वर देणारी, मुर दैत्याचा वध करणाऱ्या विष्णूची प्रिय पत्नी अशी तू; कमळाच्या आकाराने तुझ्या उदरातून विधात्याला, ब्रह्मदेवाला जन्म दिलास. पृथ्वी धारण करणारा सहस्रमुखी शेषही तुझे गुण गाताना पुरा पडत नाही.
करवीर (कोल्हापुर) नगरी में निवास करने वाली, श्रेष्ठ देवों और मुनियों की माता, त्रिपुर का नाश करने वाले शिव को वर देने वाली, मुर का वध करने वाले विष्णु की प्रिय पत्नी; कमल के आकार से तुमने अपने उदर से विधाता ब्रह्मा को जन्म दिया। पृथ्वी को धारण करने वाले सहस्रमुख शेष भी तुम्हारे गुण गाते हुए पूरे नहीं पड़ते।
Dweller in Karavīra, mother of the great gods and sages, giver of boons to Śiva who destroyed the three cities, beloved wife of Viṣṇu who slew Mura: from your womb, in the form of a lotus, you brought forth Brahmā the creator. Even Śeṣa, who bears the earth, cannot finish singing your virtues with his thousand mouths.
Word by word (English) & note
- करवीरपुरवासिनी
- dweller in Karavīra, Kolhapur
- पुरहर
- Śiva, destroyer of the three cities
- मुरहर
- Viṣṇu, slayer of the demon Mura
- धाता
- the creator, Brahmā
- भूधर
- bearer of the earth: Śeṣa, the thousand-headed serpent
- न पुरे
- is not enough
Some printings read सहस्त्रवदनी, a common misspelling, and कमलाकरे for कमलाकारें.
मातुलिंग गदा खेटक रविकिरणीं । झळके हाटकवाटी पीयुषरसपाणी ।
माणिकरसना सुरंगवसना मृगनयनी । शशिकरवदना राजस मदनाची जननी ॥ २ ॥
mātuliṅg gadā kheṭak ravikiraṇīṃ | jhaḷake hāṭakavāṭī pīyuṣarasapāṇī |
māṇikarasanā suraṅgavasanā mṛganayanī | śaśikaravadanā rājas madanāchī jananī || 2 ||
(तुझ्या हातांतील) महाळुंग, गदा आणि ढाल सूर्यकिरणांसारखी झळाळतात; हातातील अमृतरसाने भरलेली सोन्याची वाटी चमकते. माणकांचा कमरपट्टा, सुंदर रंगाचे वस्त्र, हरिणीसारखे नेत्र आणि चंद्रकिरणांसारखे मुख असलेली तू मदनाची तेजस्वी जननी आहेस.
(तुम्हारे हाथों में) मातुलुंग (बिजौरा), गदा और ढाल सूर्य की किरणों जैसी चमकती हैं; हाथ में अमृत-रस से भरी सोने की कटोरी झलकती है। माणिक की करधनी, सुन्दर रंग का वस्त्र, हिरणी जैसे नेत्र, चन्द्र-किरणों जैसा मुख: तुम मदन (कामदेव) की तेजस्विनी जननी हो।
The citron, the mace and the shield shine like rays of the sun; the golden bowl of nectar gleams in your hand. With your girdle of rubies, your robe of lovely colour, your doe’s eyes and your face like moonlight, you are the radiant mother of Madana, the god of love.
Word by word (English) & note
- मातुलिंग
- the citron (mātuluṅga)
- खेटक
- shield
- हाटकवाटी
- golden bowl
- पीयुषरस
- nectar
- रसना
- girdle
- मदनाची जननी
- mother of Madana, the god of love
Citron, mace, shield and drinking bowl are what the image of Mahālakṣmī in the Kolhapur temple holds in her four hands. HinduNidhi reads गदायुत, माणिकदशना and शशिधरवदना.
तारा शक्ति अगम्या शिवभजकां गौरी । सांख्य म्हणती प्रकृती निर्गुण निर्धारी ।
गायत्री निजबीजा निगमागम सारी । प्रगटे पद्मावती निजधर्माचारी ॥ ३ ॥
tārā śakti agamyā śivabhajakāṃ gaurī | sāṅkhya mhaṇatī prakṛtī nirguṇ nirdhārī |
gāyatrī nijabījā nigamāgam sārī | pragaṭe padmāvatī nijadharmāchārī || 3 ||
तू तारा, अगम्य शक्ती आहेस; शिवभक्तांसाठी गौरी आहेस. सांख्य तुला प्रकृती म्हणतात, तर कोणी तुला निर्गुण ठरवतात. तू गायत्री, स्वतःच स्वतःचे बीज, वेद आणि आगम यांचे सार आहेस; स्वधर्माचे आचरण करणाऱ्यांसाठी तू पद्मावती म्हणून प्रकट होतेस.
तुम तारा हो, अगम्य शक्ति; शिव के भक्तों के लिए गौरी। सांख्य तुम्हें प्रकृति कहते हैं, तो कोई तुम्हें निर्गुण निश्चित करते हैं। तुम गायत्री हो, स्वयं अपना बीज, वेदों और आगमों का सार; स्वधर्म का आचरण करने वालों के लिए तुम पद्मावती रूप में प्रकट होती हो।
You are Tārā, the power beyond reach; to the worshippers of Śiva you are Gaurī. The Sāṅkhyas call you Prakṛti; others hold you to be beyond all qualities. You are Gāyatrī, your own seed, the essence of the Vedas and the Āgamas; to those who keep their own dharma you appear as Padmāvatī.
Word by word (English) & note
- अगम्या
- beyond reach
- सांख्य
- followers of the Sāṅkhya philosophy
- प्रकृती
- Prakṛti, primal nature
- निर्गुण
- without qualities
- निगमागम
- the Vedas and the Āgamas
- निजधर्माचारी
- who keep to their own dharma
The stanza names the Goddess as each school sees her. The last line can also be read ‘Padmāvatī appeared, keeping to her own dharma’.
अमृतभरिते सरिते अघदुरितें वारीं । मारी दुर्घट असुरां भवदुस्तर तारीं ।
वारी मायापटल प्रणमत परिवारी । हें रूप चिद्रूप तद्रूप दावी निर्धारी ॥ ४ ॥
amṛtabharite sarite aghaduriteṃ vārīṃ | mārī durghaṭ asurāṃ bhavadustar tārīṃ |
vārī māyāpaṭal praṇamat parivārī | heṃ rūp chidrūp tadrūp dāvī nirdhārī || 4 ||
हे अमृताने भरलेल्या नदी, पाप आणि दुरित दूर कर; दुर्जय असुरांना मार; दुस्तर भवसागरातून तार. तुला नमन करणाऱ्या परिवाराचे मायेचे पटल दूर कर, आणि हे रूप चिद्रूप आहे, तेच (ब्रह्म) आहे, हे निश्चितपणे दाखव.
हे अमृत से भरी नदी, पाप और दुरित को दूर करो; दुर्जय असुरों को मारो; दुस्तर भवसागर से पार लगाओ। तुम्हें प्रणाम करने वाले परिवार का माया का पर्दा हटाओ, और निश्चित रूप से दिखाओ कि यह रूप चैतन्यस्वरूप है, वही (ब्रह्म) है।
O river brimming with nectar, ward off sin and wrongdoing; slay the fearsome demons; carry us across the sea of worldly life, so hard to cross. Draw back the veil of illusion from the family of those who bow to you, and show them beyond doubt that this form is consciousness itself, is That.
Word by word (English) & note
- अघदुरितें
- sins and misdeeds
- भवदुस्तर
- the sea of worldly life, hard to cross
- मायापटल
- the veil of illusion
- प्रणमत
- of those who bow
- चिद्रूप
- whose form is consciousness
- तद्रूप
- one with That, the Absolute
Webdunia’s text, and the many pages copied from it, omit तद्रूप, which leaves the line a beat short.
चतुराननें कुत्सित कर्माच्या ओळी । लिहिल्या असतील माते माझे निजभाळी ।
पुसोनि चरणातळी पदसुमने क्षाळी । मुक्तेश्वर नागर क्षीरसागरबाळी ॥ ५ ॥
chaturānaneṃ kutsit karmāchyā oḷī | lihilyā asatīl māte mājhe nijabhāḷī |
pusoni charaṇātaḷī padasumane kṣāḷī | mukteśvar nāgar kṣīrasāgarabāḷī || 5 ||
हे माते, चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने माझ्या कपाळावर वाईट कर्मांच्या ओळी लिहिल्या असतील, तर त्या तुझ्या चरणांखाली पुसून टाक, तुझ्या चरणकमलांनी धुऊन टाक, हे सुंदर क्षीरसागरकन्ये: अशी मुक्तेश्वराची प्रार्थना आहे.
हे माता, चतुर्मुख ब्रह्मा ने मेरे ललाट पर बुरे कर्मों की जो रेखाएँ लिखी होंगी, उन्हें अपने चरणों के नीचे पोंछ दो, अपने चरण-पुष्पों से धो डालो, हे सुन्दर क्षीरसागर-कन्या: ऐसी मुक्तेश्वर की प्रार्थना है।
Whatever lines of wretched karma the four-faced Brahmā may have written on my forehead, O Mother, wipe them out beneath your feet, wash them away with the flowers of your feet, gracious daughter of the Ocean of Milk: so prays Mukteshwar.
Word by word (English) & note
- चतुराननें
- by the four-faced one, Brahmā
- कुत्सित
- wretched, base
- निजभाळी
- on my own forehead
- क्षाळी
- wash away
- नागर
- gracious, refined
- क्षीरसागरबाळी
- daughter of the Ocean of Milk: Lakṣmī
Brahmā is said to write each person’s fate on the forehead at birth. Webdunia’s text and the pages copied from it read कुश्चित, which is not a Marathi word; other printings read कुत्सित, ‘wretched’. Mukteshwar signs the āratī in its last line; नागर, ‘gracious’, may describe the poet rather than the Goddess.