स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥ १ ॥
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhaddaśāṅgulam || 1 ||
त्या पुरुषाला हजार मस्तके, हजार डोळे आणि हजार पाय आहेत. पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापूनही तो तिच्या दहा अंगुळे पलीकडे उरतो.
पुरुष के सहस्र सिर, सहस्र नेत्र और सहस्र चरण हैं। वह पृथ्वी को चारों ओर से व्याप्त करके उससे दस अंगुल आगे भी स्थित है।
The Person has a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet. Pervading the earth on every side, he extends ten fingers’ breadth beyond it.
पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॒ भव्य॑म् ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥ २ ॥
puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yachcha bhavyam |
utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati || 2 ||
जे होऊन गेले आणि जे होणार आहे, ते सर्व हा पुरुषच आहे. तो अमृतत्वाचा स्वामी आहे, कारण अन्नाद्वारे तो [आपल्या अवस्थेच्या] पलीकडे वाढतो.
यह सब कुछ पुरुष ही है — जो हो चुका और जो होगा। वह अमृतत्व का स्वामी है, क्योंकि अन्न के द्वारा वह [अपनी अवस्था से] आगे बढ़ता है।
The Person alone is all this — what has been and what is yet to be. He is lord of immortality, since through food he grows beyond [his own state].
Note
The second line is read in more than one way. This rendering follows Sāyaṇa’s commentary; others translate ‘lord of immortality, and of whatever grows by food’.
ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ॥ ३ ॥
etāvānasya mahimāto jyāyā̃ścha pūruṣaḥ |
pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi || 3 ||
इतका त्याचा महिमा आहे, आणि पुरुष त्याहूनही थोर आहे. सर्व भूते त्याचा एक अंश आहेत; उरलेले तीन अंश स्वर्गात अमृतरूप आहेत.
इतनी उसकी महिमा है, और पुरुष इससे भी बड़ा है। समस्त प्राणी उसका एक चरण हैं; उसके तीन चरण द्युलोक में अमृत रूप हैं।
Such is his greatness, and the Person is greater still. All beings are one quarter of him; three quarters are the immortal in heaven.
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒ः पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त्पुनः॑ ।
ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि ॥ ४ ॥
tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavatpunaḥ |
tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane abhi || 4 ||
तीन अंशांनी पुरुष वर उठला; त्याचा एक अंश येथे पुन्हा प्रकटला. तेथून तो सर्व दिशांना पसरला — खाणाऱ्या आणि न खाणाऱ्या, दोन्हींवर.
तीन चरणों से पुरुष ऊपर उठ गया; उसका एक चरण यहाँ फिर प्रकट हुआ। वहाँ से वह चारों ओर फैल गया — भोजन करने वाले और न करने वाले, सब पर।
With three quarters the Person rose on high; one quarter came into being here again. From there he strode out in every direction, over what eats and what does not.
तस्मा॑द्वि॒राळ॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥ ५ ॥
tasmādvirāḷajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |
sa jāto atyarichyata paśchādbhūmimatho puraḥ || 5 ||
त्याच्यापासून विराट जन्मला आणि विराटापासून पुरुष. जन्मताच तो पृथ्वीच्या मागे-पुढे, सर्वत्र पसरला.
उससे विराट् उत्पन्न हुआ, और विराट् से पुरुष। जन्म लेकर वह पृथ्वी के आगे और पीछे, सब ओर फैल गया।
From him Virāj was born, and from Virāj the Person. Once born, he reached beyond the earth, behind it and before it.
Note
Virāj, ‘the widely shining’, is a creative principle; the Person and Virāj give birth to one another. The last words are also read temporally — Sāyaṇa: ‘afterwards [he made] the earth, and then bodies’.
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः ॥ ६ ॥
yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata |
vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ || 6 ||
देवांनी पुरुषालाच हवी करून यज्ञ विस्तारला, तेव्हा वसंत त्याचे तूप, ग्रीष्म समिधा आणि शरद हवी झाला.
जब देवताओं ने पुरुष को हवि बनाकर यज्ञ का विस्तार किया, तब वसन्त उसका घृत था, ग्रीष्म समिधा और शरद् हवि।
When the gods spread out the sacrifice with the Person as the offering, spring was its clarified butter, summer its firewood, autumn its oblation.
तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न्पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥ ७ ॥
taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣanpuruṣaṃ jātamagrataḥ |
tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaścha ye || 7 ||
आरंभी जन्मलेल्या त्या पुरुषरूप यज्ञाला त्यांनी दर्भांवर प्रोक्षिले. त्याच्यायोगे देव, साध्य आणि ऋषी यांनी यजन केले.
उन्होंने आदि में उत्पन्न उस पुरुष रूपी यज्ञ को कुशों पर अभिषिक्त किया। उसी से देवताओं, साध्यों और ऋषियों ने यजन किया।
They consecrated on the sacred grass that sacrifice — the Person, born in the beginning. With him the gods performed the rite, and the Sādhyas, and the seers.
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ः सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शून्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॑नार॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥ ८ ॥
tasmādyajñātsarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam |
paśūntā̃śchakre vāyavyānāraṇyāngrāmyāścha ye || 8 ||
त्या सर्वहुत यज्ञातून दही-मिश्रित तूप गोळा झाले. त्यातून त्याने आकाशातले, रानातले आणि गावातले प्राणी निर्माण केले.
उस सर्वहुत यज्ञ से दधि-मिश्रित घृत एकत्र हुआ। उससे उसने वायु में विचरने वाले, वन्य और ग्राम्य पशु बनाए।
From that sacrifice, offered whole, the curdled butter was gathered. He made the creatures of the air, of the forest and of the village.
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒ः सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दां॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥ ९ ॥
tasmādyajñātsarvahuta ṛchaḥ sāmāni jajñire |
chhandāṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata || 9 ||
त्या सर्वहुत यज्ञातून ऋचा आणि सामे जन्मली; त्यातूनच छंद जन्मले आणि त्यातूनच यजुस्.
उस सर्वहुत यज्ञ से ऋचाएँ और साम उत्पन्न हुए; उसी से छन्द उत्पन्न हुए, और उसी से यजुस्।
From that sacrifice, offered whole, the verses and the chants were born; the metres were born from it, and from it the sacrificial formulas.
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥ १० ॥
tasmādaśvā ajāyanta ye ke chobhayādataḥ |
gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvayaḥ || 10 ||
त्यातून घोडे जन्मले, आणि दोन्ही जबड्यांत दात असलेले सर्व प्राणी; त्यातून गायी जन्मल्या, आणि त्यातूनच शेळ्या-मेंढ्या.
उससे घोड़े उत्पन्न हुए, और वे सब जिनके दोनों जबड़ों में दाँत हैं; उससे गौएँ उत्पन्न हुईं, और उसी से बकरियाँ और भेड़ें।
From it horses were born, and all animals with teeth in both jaws; from it cattle were born, and from it goats and sheep.
यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् ।
मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू का ऊ॒रू पादा॑ उच्येते ॥ ११ ॥
yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan |
mukhaṃ kimasya kau bāhū kā ūrū pādā uchyete || 11 ||
त्यांनी पुरुषाचे विभाजन केले तेव्हा त्याची किती प्रकारे कल्पना केली? त्याचे मुख काय, बाहू कोणते? त्याच्या मांड्या आणि पाय कशाला म्हणतात?
जब उन्होंने पुरुष का विभाजन किया, तो कितने प्रकार से उसकी कल्पना की? उसका मुख क्या था, भुजाएँ क्या? उसकी जाँघें और चरण क्या कहलाए?
When they divided the Person, into how many parts did they arrange him? What was his mouth, what his arms? What are his thighs and feet called?
ब्रा॒ह्म॒णो॑ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत ॥ १२ ॥
brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |
ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata || 12 ||
ब्राह्मण त्याचे मुख होते; त्याच्या बाहूंपासून राजन्य घडला. त्याच्या मांड्या म्हणजे वैश्य; त्याच्या पायांपासून शूद्र जन्मला.
ब्राह्मण उसका मुख था; उसकी भुजाओं से राजन्य बना। उसकी जाँघें वैश्य हुईं; उसके चरणों से शूद्र उत्पन्न हुआ।
The Brāhmaṇa was his mouth; his arms were made the Rājanya. His thighs became the Vaiśya; from his feet the Śūdra was born.
Note
The earliest reference to the four varṇas in Indian literature. Its date, its place within the hymn, and the social hierarchy later justified by it are subjects of long scholarly and ethical debate.
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षो॒ः सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥ १३ ॥
chandramā manaso jātaśchakṣoḥ sūryo ajāyata |
mukhādindraśchāgniścha prāṇādvāyurajāyata || 13 ||
त्याच्या मनापासून चंद्र जन्मला, डोळ्यांपासून सूर्य. त्याच्या मुखातून इंद्र आणि अग्नी, आणि प्राणातून वायू जन्मला.
उसके मन से चन्द्रमा उत्पन्न हुआ, नेत्र से सूर्य। उसके मुख से इन्द्र और अग्नि, और प्राण से वायु उत्पन्न हुआ।
The moon was born from his mind; from his eye the sun was born. From his mouth came Indra and Agni; from his breath the wind was born.
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒ः श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ अ॑कल्पयन् ॥ १४ ॥
nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata |
padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāttathā lokā̃ akalpayan || 14 ||
त्याच्या नाभीतून अंतरिक्ष झाले, मस्तकातून आकाश प्रकटले, पायांतून पृथ्वी आणि कानांतून दिशा. अशा रीतीने त्यांनी लोक घडवले.
उसकी नाभि से अन्तरिक्ष हुआ, सिर से द्युलोक प्रकट हुआ, चरणों से पृथ्वी और कानों से दिशाएँ। इस प्रकार उन्होंने लोकों की रचना की।
From his navel came the middle air; from his head the sky unfolded; from his feet the earth, from his ear the directions. So they fashioned the worlds.
स॒प्तास्या॑सन्परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न्पुरु॑षं प॒शुम् ॥ १५ ॥
saptāsyāsanparidhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ |
devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnanpuruṣaṃ paśum || 15 ||
त्या यज्ञाच्या सात परिधी होत्या आणि एकवीस समिधा, जेव्हा यज्ञ विस्तारणाऱ्या देवांनी पुरुषालाच यज्ञपशू म्हणून बांधले.
उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं और इक्कीस समिधाएँ, जब देवताओं ने यज्ञ का विस्तार करते हुए पुरुष को ही पशु रूप में बाँधा।
Seven were its enclosing sticks, thrice seven its kindling logs, when the gods, spreading out the sacrifice, bound the Person as the victim.
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मानः॑ सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः ॥ १६ ॥
yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan |
te ha nākaṃ mahimānaḥ sachanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ || 16 ||
देवांनी यज्ञानेच यज्ञाचे यजन केले — तेच पहिले धर्म ठरले. ते महिमावान स्वर्गाला पोहोचले, जेथे प्राचीन साध्य देव राहतात.
देवताओं ने यज्ञ से ही यज्ञ का यजन किया — वे ही प्रथम धर्म थे। वे महिमावान स्वर्ग को प्राप्त हुए, जहाँ पूर्व के साध्य देव निवास करते हैं।
With sacrifice the gods sacrificed to sacrifice — these were the first ordinances. These powers reached the vault of heaven, where the ancient Sādhyas, the gods, abide.
Note
The only triṣṭubh verse in the hymn; the other fifteen are anuṣṭubh.