गणाधीश जो ईश सर्वां गुणांचा । मुळारंभ आरंभ तो निर्गुणाचा ।
नमूं शारदा मूळ चत्वार वाचा । गमूं पंथ आनंत या राघवाचा ॥ १ ॥
gaṇādhīś jo īś sarvāṃ guṇāñchā | muḷārambh ārambh to nirguṇāchā |
namūṃ śāradā mūḷ chatvār vāchā | gamūṃ panth ānant yā rāghavāchā || 1 ||
जो गणांचा अधीश आणि सर्व गुणांचा ईश आहे, जो निर्गुणाचाही मूळ आरंभ आहे — त्या गणेशाला आणि चारही वाणींचे मूळ असलेल्या शारदेला नमन करून, आपण या राघवाच्या अनंत पंथावर चालू.
जो गणों के अधीश और सब गुणों के ईश्वर हैं, जो निर्गुण के भी मूल आरम्भ हैं — उन गणेश को, और चारों वाणियों की मूल शारदा को नमन करके, हम इस राघव के अनन्त पथ पर चलें।
Gaṇeśa, lord of the hosts and of all virtues, who is the root and beginning of the formless — and Śāradā, source of the four levels of speech: bowing to them, let us walk the endless path of this Rāghava.
मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावें । तरी श्रीहरी पाविजेतो स्वभावें ।
जनीं निंद्य तें सर्व सोडूनि द्यावें । जनीं वंद्य ते सर्व भावे करावे ॥ २ ॥
manā sajjanā bhaktipanthechi jāveṃ | tarī śrīharī pāvijeto svabhāveṃ |
janīṃ nindya teṃ sarva soḍūni dyāveṃ | janīṃ vandya te sarva bhāve karāve || 2 ||
हे सज्जन मना, भक्तीच्या मार्गानेच जावे; मग श्रीहरी सहजपणे प्राप्त होतो. लोकांत जे निंदनीय आहे ते सर्व सोडून द्यावे, आणि जे वंदनीय आहे ते सर्व मनापासून करावे.
हे सज्जन मन, भक्ति के मार्ग पर ही चलना चाहिए; तब श्रीहरि सहज ही प्राप्त होते हैं। लोक में जो निन्दनीय है, वह सब छोड़ देना चाहिए; और जो वन्दनीय है, वह सब भावपूर्वक करना चाहिए।
O good mind, walk only the path of devotion — then Śrī Hari is reached naturally. Give up everything the world rightly condemns; do, with all your heart, everything the world rightly honours.
प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा । पुढे वैखरी राम आधी वदावा ।
सदाचार हा थोर सांडूं नये तो । जनीं तोचि तो मानवी धन्य होतो ॥ ३ ॥
prabhāte manī rām chintīt jāvā | puḍhe vaikharī rām ādhī vadāvā |
sadāchār hā thor sāṇḍūṃ naye to | janīṃ tochi to mānavī dhanya hoto || 3 ||
पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे; मग बोलताना आधी रामनाम उच्चारावे. हा थोर सदाचार कधी सोडू नये; जो तो पाळतो, तोच माणूस जगात धन्य होतो.
प्रभात में मन में राम का चिन्तन करना चाहिए; फिर वाणी से सबसे पहले राम का नाम लेना चाहिए। इस श्रेष्ठ सदाचार को कभी नहीं छोड़ना चाहिए; जो इसे निभाता है, वही मनुष्य संसार में धन्य होता है।
At dawn, keep Rāma in the mind; then, before any other word, let the tongue say ‘Rāma’. Never abandon this noble good conduct — the one who keeps it is truly blessed among people.
मना वासना दुष्ट कामा न ये रे । मना सर्वथा पापबुद्धी नको रे ।
मना धर्मता नीति सोडूं नको हो । मना अंतरीं सार वीचार राहो ॥ ४ ॥
manā vāsanā duṣṭa kāmā na ye re | manā sarvathā pāpabuddhī nako re |
manā dharmatā nīti soḍūṃ nako ho | manā antarīṃ sār vīchār rāho || 4 ||
हे मना, दुष्ट वासना काही कामाच्या नाहीत; पापबुद्धी मुळीच नको. हे मना, धर्म आणि नीती सोडू नकोस; तुझ्या अंतरी सारासार विचार राहो.
हे मन, दुष्ट वासनाएँ किसी काम की नहीं; पापबुद्धि बिल्कुल न रख। हे मन, धर्म और नीति को मत छोड़; तेरे भीतर सार-विचार बना रहे।
O mind, evil desires are of no use — have no thought of wrongdoing at all. O mind, never leave righteousness and just conduct; let true discernment dwell within you.
मना पापसंकल्प सोडूनि द्यावा । मना सत्यसंकल्प जीवीं धरावा ।
मना कल्पना ते नको वीषयांची । विकारे घडे हो जनी सर्व ची ची ॥ ५ ॥
manā pāpasaṅkalpa soḍūni dyāvā | manā satyasaṅkalpa jīvīṃ dharāvā |
manā kalpanā te nako vīṣayāñchī | vikāre ghaḍe ho janī sarva chī chī || 5 ||
हे मना, पापी संकल्प सोडून द्यावेत; सत्य संकल्प मनी धरावा. हे मना, विषयांच्या कल्पना नकोत — त्या विकारांमुळे लोकांत छी-थू होते.
हे मन, पाप के संकल्प छोड़ दे; सत्य के संकल्प को हृदय में धारण कर। हे मन, विषयों की कल्पनाएँ न कर — उन विकारों से लोक में निन्दा ही होती है।
O mind, give up every sinful intention; hold a true resolve in your heart. O mind, do not dwell on fantasies of the senses — such distortions only bring disgrace before the world.
नको रे मना क्रोध हा खेदकारी । नको रे मना काम नाना विकारी ।
नको रे मना सर्वदा अंगिकारू । नको रे मना मत्सरू दंभ भारू ॥ ६ ॥
nako re manā krodh hā khedakārī | nako re manā kām nānā vikārī |
nako re manā sarvadā aṅgikārū | nako re manā matsarū dambh bhārū || 6 ||
हे मना, दुःख देणारा क्रोध नको; अनेक विकार निर्माण करणारी कामना नको. हे मना, सतत आसक्ती नको; हे मना, मत्सर आणि दंभाचे ओझे नको.
हे मन, दुःख देने वाला क्रोध न कर; अनेक विकार उत्पन्न करने वाली कामना न कर। हे मन, सदा आसक्ति न रख; हे मन, मत्सर और दम्भ का बोझ न उठा।
No, O mind — not anger, which brings only sorrow; not desire, with its many distortions. No, O mind — not constant grasping; no, O mind — not the heavy load of envy and hypocrisy.
मना श्रेष्ठ धारिष्ट जीवीं धरावें । मना बोलणें नीच सोशीत जावें ।
स्वयें सर्वदा नम्र वाचे वदावें । मना सर्व लोकांसि रे नीववावें ॥ ७ ॥
manā śreṣṭha dhāriṣṭa jīvīṃ dharāveṃ | manā bolaṇeṃ nīch sośīt jāveṃ |
svayeṃ sarvadā namra vāche vadāveṃ | manā sarva lokāṃsi re nīvavāveṃ || 7 ||
हे मना, मनी श्रेष्ठ धैर्य धरावे; इतरांचे हीन बोलणे सहन करत जावे. स्वतः सदैव नम्रपणे बोलावे; हे मना, सर्व लोकांना शांतवावे.
हे मन, हृदय में श्रेष्ठ धैर्य धारण कर; दूसरों के कटु वचन सहता जा। स्वयं सदा नम्र वाणी बोल; हे मन, सब लोगों को शान्ति दे।
O mind, hold noble courage in your heart; bear patiently the low words of others. Always speak humbly yourself; O mind, bring calm and comfort to everyone.
देहे त्यागितां कीर्ति मागें उरावी । मना सज्जना हेचि क्रीया धरावी ।
मना चंदनाचे परी त्वां झिजावें । परी अंतरीं सज्जना नीववावें ॥ ८ ॥
dehe tyāgitāṃ kīrti māgeṃ urāvī | manā sajjanā hechi krīyā dharāvī |
manā chandanāche parī tvāṃ jhijāveṃ | parī antarīṃ sajjanā nīvavāveṃ || 8 ||
देह सोडल्यानंतर कीर्ती मागे उरावी; हे सज्जन मना, हेच आचरण धरावे. हे मना, चंदनाप्रमाणे तू झिजावेस, पण अंतरी सज्जनांना शीतलता द्यावी.
देह त्यागने के बाद कीर्ति पीछे रहनी चाहिए; हे सज्जन मन, यही आचरण अपना। हे मन, चन्दन की भाँति घिसता जा, पर भीतर से सज्जनों को शीतलता देता रह।
When the body is given up, let your good name remain behind. O good mind, hold to this way of acting: wear yourself away like sandalwood — yet within, bring coolness to the good.
Note
Sandalwood gives its fragrance and coolness only by being ground away on the stone — one of the most quoted images in Marathi.
नको रे मना द्रव्य ते पूढिलांचे । अति स्वार्थबुद्धी न रे पाप सांचे ।
घडे भोगणे पाप ते कर्म खोटे । न होता मनासारिखे दुःख मोठे ॥ ९ ॥
nako re manā dravya te pūḍhilāñche | ati svārthabuddhī na re pāp sāñche |
ghaḍe bhogaṇe pāp te karma khoṭe | na hotā manāsārikhe duḥkha moṭhe || 9 ||
हे मना, दुसऱ्याच्या धनाची हाव नको. अति स्वार्थबुद्धीने पापाचा साठा होतो, आणि त्या खोट्या कर्माचे फळ भोगावे लागते. मनासारखे न घडले की मोठे दुःख होते.
हे मन, दूसरों के धन की इच्छा न कर। अति स्वार्थबुद्धि से पाप का संचय होता है, और उस खोटे कर्म का फल भोगना पड़ता है। जब मन के अनुसार नहीं होता, तो बड़ा दुःख होता है।
No, O mind — do not covet the wealth of others. Too much self-interest piles up sin, and a false deed must be paid for in suffering. When things do not go as the mind wants, the sorrow is great.
सदा सर्वदा प्रीति रामीं धरावी । दुखाची स्वयें सांडि जीवीं करावी ।
देहेदुःख तें सूख मानीत जावें । विवेकें सदा सस्वरूपीं भरावें ॥ १० ॥
sadā sarvadā prīti rāmīṃ dharāvī | dukhāchī svayeṃ sāṇḍi jīvīṃ karāvī |
deheduḥkha teṃ sūkh mānīt jāveṃ | vivekeṃ sadā sasvarūpīṃ bharāveṃ || 10 ||
सदा सर्वदा रामावर प्रीती ठेवावी; स्वतःच दुःखाचा मनातून त्याग करावा. देहदुःखालाही सुख मानत जावे, आणि विवेकाने सदैव आत्मस्वरूपात रमावे.
सदा-सर्वदा राम में प्रीति रख; स्वयं ही दुःख को मन से त्याग दे। देह के दुःख को सुख मानता जा, और विवेक से सदा आत्मस्वरूप में स्थित रह।
Always and in every way, hold love for Rāma; of your own will, let go of sorrow from your heart. Learn to count the body’s pains as happiness, and with discernment remain always absorbed in your true nature.