विनियोगः
ॐ अस्य श्रीउत्तरचरित्रस्य रुद्र ऋषिः, महासरस्वती देवता, अनुष्टुप् छन्दः, भीमा शक्तिः, भ्रामरी बीजम्, सूर्यस्तत्त्वम्, सामवेदः स्वरूपम्, महासरस्वतीप्रीत्यर्थे उत्तरचरित्रपाठे विनियोगः ।
oṃ asya śrīuttaracharitrasya rudra ṛṣiḥ, mahāsarasvatī devatā, anuṣṭup chhandaḥ, bhīmā śaktiḥ, bhrāmarī bījam, sūryastattvam, sāmavedaḥ svarūpam, mahāsarasvatīprītyarthe uttaracharitrapāṭhe viniyogaḥ |
ॐ या उत्तर चरित्राचे ऋषी रुद्र, देवता महासरस्वती, छंद अनुष्टुप्, शक्ती भीमा, बीज भ्रामरी, तत्त्व सूर्य आणि स्वरूप सामवेद आहे. महासरस्वतीच्या प्रीत्यर्थ उत्तर चरित्राच्या पाठात याचा विनियोग आहे.
ॐ इस उत्तर चरित्र के ऋषि रुद्र, देवता महासरस्वती, छन्द अनुष्टुप्, शक्ति भीमा, बीज भ्रामरी, तत्त्व सूर्य और स्वरूप सामवेद है। महासरस्वती की प्रसन्नता के लिए उत्तर चरित्र के पाठ में इसका विनियोग है।
Om. Of this last episode the seer is Rudra; the deity, Mahāsarasvatī; the metre, anuṣṭubh; the power, Bhīmā; the seed, Bhrāmarī; the element, the sun; the form, the Sāmaveda. It is recited for the pleasure of Mahāsarasvatī.
ध्यानम्
ॐ घण्टाशूलहलानि शङ्खमुसले चक्रं धनुः सायकं
हस्ताब्जैर्दधतीं घनान्तविलसच्छीतांशुतुल्यप्रभाम् ।
गौरीदेहसमुद्भवां त्रिजगतामाधारभूतां महा-
पूर्वामत्र सरस्वतीमनुभजे शुम्भादिदैत्यार्दिनीम्
oṃ ghaṇṭāśūlahalāni śaṅkhamusale chakraṃ dhanuḥ sāyakaṃ
hastābjairdadhatīṃ ghanāntavilasachchhītāṃśutulyaprabhām |
gaurīdehasamudbhavāṃ trijagatāmādhārabhūtāṃ mahā-
pūrvāmatra sarasvatīmanubhaje śumbhādidaityārdinīm
ॐ जी आपल्या करकमलांत घंटा, शूळ, नांगर, शंख, मुसळ, चक्र, धनुष्य आणि बाण धारण करते, जिची कांती पावसाळा संपल्यावर झळाळणाऱ्या चंद्रासारखी आहे, जी गौरीच्या देहातून प्रकट झाली, जी त्रैलोक्याचा आधार आहे आणि शुंभ आदी दैत्यांचा नाश करते, त्या महासरस्वतीचे मी येथे भजन करतो.
ॐ जो अपने करकमलों में घण्टा, शूल, हल, शंख, मूसल, चक्र, धनुष और बाण धारण करती हैं, जिनकी कान्ति वर्षा के बाद चमकते चन्द्रमा के समान है, जो गौरी के शरीर से प्रकट हुई हैं, तीनों लोकों की आधारभूता हैं और शुम्भ आदि दैत्यों का नाश करने वाली हैं, उन महासरस्वती का मैं यहाँ भजन करता हूँ।
Om. Here I worship Mahāsarasvatī, who holds in her lotus hands the bell, trident, plough, conch, pestle, discus, bow and arrow; whose radiance is like the moon shining when the rains are over; who was born from the body of Gaurī; who is the support of the three worlds, and the slayer of Śumbha and the other demons.
ॐ क्लीं ऋषिरुवाच ॥ १ ॥oṃ klīṃ ṛṣiruvāchaॐ क्लीं ऋषी म्हणाले:ॐ क्लीं ऋषि बोले:Om klīṃ. The sage said:
पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः ।
त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रयात् ॥ २ ॥
purā śumbhaniśumbhābhyāmasurābhyāṃ śachīpateḥ |
trailokyaṃ yajñabhāgāścha hṛtā madabalāśrayāt
पूर्वी शुंभ आणि निशुंभ या असुरांनी आपल्या बळाच्या मदात शचीपती इंद्राचे त्रैलोक्याचे राज्य आणि यज्ञभाग हिरावून घेतले.
पूर्वकाल में शुम्भ और निशुम्भ नामक असुरों ने अपने बल के घमण्ड में आकर शचीपति इन्द्र से तीनों लोकों का राज्य और यज्ञभाग छीन लिए।
Long ago the demons Śumbha and Niśumbha, trusting in their pride and strength, took from Indra, lord of Śacī, the three worlds and his share of the sacrifices.
तावेव सूर्यतां तद्वदधिकारं तथैन्दवम् ।
कौबेरमथ याम्यं च चक्राते वरुणस्य च ॥ ३ ॥
tāveva sūryatāṃ tadvadadhikāraṃ tathaindavam |
kauberamatha yāmyaṃ cha chakrāte varuṇasya cha
तेच दोघे सूर्य, चंद्र, कुबेर, यम आणि वरुण यांचे अधिकारही चालवू लागले.
वे ही दोनों सूर्य, चन्द्रमा, कुबेर, यम और वरुण के अधिकार भी चलाने लगे।
Those two likewise took over the offices of the sun and of the moon, of Kubera, of Yama and of Varuṇa.
तावेव पवनर्द्धिं च चक्रतुर्वह्निकर्म च ।
ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्याः पराजिताः ॥ ४ ॥
tāveva pavanarddhiṃ cha chakraturvahnikarma cha |
tato devā vinirdhūtā bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ
वायू आणि अग्नी यांचे कार्यही तेच करू लागले. तेव्हा देव धिक्कारलेले, राज्यभ्रष्ट आणि पराजित होऊन,
वायु और अग्नि का कार्य भी वे ही करने लगे। तब देवता अपमानित, राज्यभ्रष्ट और पराजित होकर,
Those two took the power of the wind and the work of fire too. Then the gods, cast out, their kingdom lost, defeated,
हृताधिकारास्त्रिदशास्ताभ्यां सर्वे निराकृताः ।
महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम् ॥ ५ ॥
hṛtādhikārāstridaśāstābhyāṃ sarve nirākṛtāḥ |
mahāsurābhyāṃ tāṃ devīṃ saṃsmarantyaparājitām
सर्व अधिकार हिरावलेल्या, त्या दोन महादैत्यांनी हाकलून दिलेल्या देवांनी अपराजिता देवीचे स्मरण केले.
सब अधिकारों से वंचित और उन दोनों महादैत्यों द्वारा निकाले गए देवताओं ने अपराजिता देवी का स्मरण किया।
stripped of their offices and all driven out by the two great demons, remembered the undefeated Goddess.
तयास्माकं वरो दत्तो यथाऽपत्सु स्मृताखिलाः ।
भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात् परमापदः ॥ ६ ॥
tayāsmākaṃ varo datto yathā'patsu smṛtākhilāḥ |
bhavatāṃ nāśayiṣyāmi tatkṣaṇāt paramāpadaḥ
[त्यांनी विचार केला:] तिने आम्हाला वर दिला होता की संकटकाळी स्मरण केल्यास मी तुमची सर्व मोठी संकटे त्वरित नष्ट करीन.
[उन्होंने सोचा:] उन्होंने हमें वर दिया था कि आपत्ति के समय स्मरण करने पर मैं तुम्हारी सारी बड़ी-बड़ी आपत्तियों का तत्काल नाश कर दूँगी।
[They said:] She gave us a boon: whenever you remember me in distress, I shall at once destroy all your greatest troubles.
Note
The boon was given at the end of chapter 4.
इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम् ।
जग्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टुवुः ॥ ७ ॥
iti kṛtvā matiṃ devā himavantaṃ nageśvaram |
jagmustatra tato devīṃ viṣṇumāyāṃ pratuṣṭuvuḥ
असा विचार करून देव पर्वतराज हिमालयावर गेले आणि तेथे विष्णुमाया देवीची स्तुती करू लागले.
ऐसा विचार करके देवता गिरिराज हिमालय पर गए और वहाँ भगवती विष्णुमाया की स्तुति करने लगे।
Resolving this, the gods went to the Himālaya, king of mountains, and there praised the Goddess, Viṣṇumāyā.
देवा ऊचुः ॥ ८ ॥devā ūchuḥदेव म्हणाले:देवता बोले:The gods said:
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ ९ ॥
namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ |
namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām
देवीला नमस्कार, महादेवी शिवेला सदैव नमस्कार. प्रकृती आणि भद्रा यांना नमस्कार. आम्ही नियमपूर्वक तिला प्रणाम करतो.
देवी को नमस्कार है, महादेवी शिवा को सदा नमस्कार है। प्रकृति और भद्रा को प्रणाम है। हम नियमपूर्वक उन्हें नमस्कार करते हैं।
Salutation to the Goddess, to the great Goddess; to Śivā, salutation always. Salutation to Prakṛti, to Bhadrā; with minds restrained we bow to her.
Note
From here to mantra 82 is the gods’ hymn, also printed on its own as the Tantrokta Devī Sūkta.
रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः ।
ज्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः ॥ १० ॥
raudrāyai namo nityāyai gauryai dhātryai namo namaḥ |
jyotsnāyai chendurūpiṇyai sukhāyai satataṃ namaḥ
रौद्रेला नमस्कार, नित्या, गौरी आणि धात्री यांना पुनःपुन्हा नमस्कार. चांदण्यारूप, चंद्ररूपिणी आणि सुखरूप देवीला सदैव नमस्कार.
रौद्रा को नमस्कार है, नित्या, गौरी और धात्री को बारंबार नमस्कार है। ज्योत्स्नामयी, चन्द्ररूपिणी और सुखस्वरूपा देवी को सदा प्रणाम है।
Salutation to the fierce one, salutation to the eternal one, to Gaurī, to Dhātrī, salutation, salutation. To her who is moonlight, whose form is the moon, who is happiness, salutation always.
कल्याण्यै प्रणतां वृद्ध्यै सिद्ध्यै कुर्मो नमो नमः ।
नैरृत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः ॥ ११ ॥
kalyāṇyai praṇatāṃ vṛddhyai siddhyai kurmo namo namaḥ |
nairṛtyai bhūbhṛtāṃ lakṣmyai śarvāṇyai te namo namaḥ
शरणागतांचे कल्याण करणाऱ्या, त्यांची वृद्धी आणि सिद्धी असलेल्या देवीला आम्ही पुनःपुन्हा नमस्कार करतो. नैर्ऋती, राजांची लक्ष्मी आणि शर्वाणी अशा देवी, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार.
शरणागतों का कल्याण करने वाली, उनकी वृद्धि और सिद्धि रूपा देवी को हम बारंबार नमस्कार करते हैं। नैर्ऋती, राजाओं की लक्ष्मी और शर्वाणी रूपा देवि, तुम्हें बारंबार नमस्कार है।
We bow again and again to the auspicious one, to the growth and the success of those who bow to her. To Nairṛtī, to the fortune of kings, to Śarvāṇī, salutation, salutation to you.
दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै ।
ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः ॥ १२ ॥
durgāyai durgapārāyai sārāyai sarvakāriṇyai |
khyātyai tathaiva kṛṣṇāyai dhūmrāyai satataṃ namaḥ
दुर्गा, दुर्गपारा (संकटातून पार नेणारी), सारा, सर्वकारिणी, ख्याती, कृष्णा आणि धूम्रा देवीला सदैव नमस्कार.
दुर्गा, दुर्गपारा (संकट से पार उतारने वाली), सारा, सर्वकारिणी, ख्याति, कृष्णा और धूम्रा देवी को सदा नमस्कार है।
To Durgā, to her who carries [us] across hardship, to the essence, to the doer of all; to Khyāti, to Kṛṣṇā, to Dhūmrā, salutation always.
Note
Khyāti is fame; Kṛṣṇā, the dark one; Dhūmrā, the smoke-coloured one.
अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः ।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः ॥ १३ ॥
atisaumyātiraudrāyai natāstasyai namo namaḥ |
namo jagatpratiṣṭhāyai devyai kṛtyai namo namaḥ
अत्यंत सौम्य आणि अत्यंत रौद्र अशा देवीला आम्ही नमन करतो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार. जगाचा आधार असलेल्या कृतिरूप देवीला पुनःपुन्हा नमस्कार.
अत्यन्त सौम्य और अत्यन्त रौद्र रूपा देवी को हम नमस्कार करते हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। जगत की आधारभूता कृति देवी को बारंबार नमस्कार है।
We bow to her who is most gentle and most fierce: salutation, salutation. Salutation to the Goddess who is the foundation of the world, to Kṛti: salutation, salutation.
Note
Kṛti is action, the doing of things.
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ १४–१६ ॥
yā devī sarvabhūteṣu viṣṇumāyeti śabditā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये विष्णुमाया म्हटली जाते, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में विष्णुमाया कहलाती हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who in all beings is called Viṣṇumāyā: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
Note
Each of these stanzas is counted as three mantras, one for each ‘namas tasyai’.
या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ १७–१९ ॥
yā devī sarvabhūteṣu chetanetyabhidhīyate |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये चेतना म्हटली जाते, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में चेतना कहलाती हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who in all beings is called consciousness: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ २०–२२ ॥
yā devī sarvabhūteṣu buddhirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये बुद्धिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में बुद्धि रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of understanding: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ २३–२५ ॥
yā devī sarvabhūteṣu nidrārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये निद्रारूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में निद्रा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of sleep: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ २६–२८ ॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣudhārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये क्षुधारूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में क्षुधा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of hunger: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु च्छायारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ २९–३१ ॥
yā devī sarvabhūteṣu chchhāyārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये छायारूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में छाया रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of shadow: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ३२–३४ ॥
yā devī sarvabhūteṣu śaktirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये शक्तिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में शक्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of power: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ३५–३७ ॥
yā devī sarvabhūteṣu tṛṣṇārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये तृष्णारूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में तृष्णा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of thirst: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ३८–४० ॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये क्षांतिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में क्षान्ति (क्षमा) रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of forbearance: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ४१–४३ ॥
yā devī sarvabhūteṣu jātirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये जातिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में जाति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of birth: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
Note
Jāti is birth: the kind and station one is born into.
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ४४–४६ ॥
yā devī sarvabhūteṣu lajjārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये लज्जारूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में लज्जा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of modesty: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ४७–४९ ॥
yā devī sarvabhūteṣu śāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये शांतिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में शान्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of peace: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५०–५२ ॥
yā devī sarvabhūteṣu śraddhārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये श्रद्धारूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में श्रद्धा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of faith: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५३–५५ ॥
yā devī sarvabhūteṣu kāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये कांतिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में कान्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of radiance: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५६–५८ ॥
yā devī sarvabhūteṣu lakṣmīrūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये लक्ष्मीरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में लक्ष्मी रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of fortune: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५९–६१ ॥
yā devī sarvabhūteṣu vṛttirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये वृत्तिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में वृत्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of livelihood: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
Note
Vṛtti is the way one lives: one’s calling, and the movement of the mind.
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ६२–६४ ॥
yā devī sarvabhūteṣu smṛtirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये स्मृतिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में स्मृति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of memory: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ६५–६७ ॥
yā devī sarvabhūteṣu dayārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये दयारूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में दया रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of compassion: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ६८–७० ॥
yā devī sarvabhūteṣu tuṣṭirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये तुष्टिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में तुष्टि रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of contentment: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ७१–७३ ॥
yā devī sarvabhūteṣu mātṛrūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये मातृरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में माता रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of the mother: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ७४–७६ ॥
yā devī sarvabhūteṣu bhrāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये भ्रांतिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी सब प्राणियों में भ्रान्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To the Goddess who abides in all beings in the form of delusion: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या ।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदेव्यै नमो नमः ॥ ७७ ॥
indriyāṇāmadhiṣṭhātrī bhūtānāṃ chākhileṣu yā |
bhūteṣu satataṃ tasyai vyāptidevyai namo namaḥ
जी प्राण्यांच्या इंद्रियांची अधिष्ठात्री आहे आणि सर्व भूतांमध्ये सदैव व्यापून आहे, त्या व्याप्तिदेवीला पुनःपुन्हा नमस्कार.
जो जीवों की इन्द्रियों की अधिष्ठात्री हैं और सब प्राणियों में सदा व्याप्त रहती हैं, उन व्याप्ति देवी को बारंबार नमस्कार है।
To the all-pervading Goddess, who presides over the senses of beings and is ever present in all beings: salutation, salutation.
चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद् व्याप्य स्थिता जगत् ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ७८–८० ॥
chitirūpeṇa yā kṛtsnametad vyāpya sthitā jagat |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
जी देवी चैतन्यरूपाने हे संपूर्ण जग व्यापून स्थित आहे, तिला नमस्कार असो, तिला नमस्कार असो, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
जो देवी चैतन्य रूप से इस सम्पूर्ण जगत को व्याप्त करके स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार है।
To her who, in the form of consciousness, pervades this whole world and abides in it: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रया-
त्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता ।
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी
शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः ॥ ८१ ॥
stutā suraiḥ pūrvamabhīṣṭasaṃśrayā-
ttathā surendreṇa dineṣu sevitā |
karotu sā naḥ śubhaheturīśvarī
śubhāni bhadrāṇyabhihantu chāpadaḥ
पूर्वी आपल्या इष्टप्राप्तीसाठी देवांनी जिची स्तुती केली आणि देवराज इंद्राने अनेक दिवस जिची सेवा केली, ती कल्याणाचे कारण असलेली ईश्वरी आमचे कल्याण आणि मंगल करो आणि आमच्या आपत्तींचा नाश करो.
पूर्वकाल में अभीष्ट की प्राप्ति के लिए देवताओं ने जिनकी स्तुति की और देवराज इन्द्र ने बहुत दिनों तक जिनकी सेवा की, वह कल्याण की कारणरूपा ईश्वरी हमारा कल्याण और मंगल करें तथा हमारी आपत्तियों का नाश करें।
She who was praised by the gods of old for the fulfilment of their wish, and served day after day by the lord of the gods: may that Īśvarī, the source of good, bring us good and auspicious things, and destroy our misfortunes.
या साम्प्रतं चोद्धतदैत्यतापितै-
रस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते ।
या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः
सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभिः ॥ ८२ ॥
yā sāmprataṃ choddhatadaityatāpitai-
rasmābhirīśā cha surairnamasyate |
yā cha smṛtā tatkṣaṇameva hanti naḥ
sarvāpado bhaktivinamramūrtibhiḥ
उन्मत्त दैत्यांनी पीडलेले आम्ही देव या वेळी जिला नमन करतो, आणि भक्तीने नम्र झालेल्यांनी स्मरण करताच जी तत्क्षणी सर्व आपत्तींचा नाश करते, ती [आमचे रक्षण करो].
उद्दण्ड दैत्यों से सताए हुए हम देवता इस समय जिन ईश्वरी को नमस्कार करते हैं, और जो भक्ति से विनम्र लोगों द्वारा स्मरण किए जाने पर तत्काल सारी विपत्तियों का नाश कर देती हैं, वे [हमारी रक्षा करें]।
She whom we gods, tormented by the arrogant demons, now honour; she who, when remembered by those bowed in devotion, at that very moment destroys all our misfortunes: [may she protect us].
ऋषिरुवाच ॥ ८३ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
एवं स्तवादियुक्तानां देवानां तत्र पार्वती ।
स्नातुमभ्याययौ तोये जाह्नव्या नृपनन्दन ॥ ८४ ॥
evaṃ stavādiyuktānāṃ devānāṃ tatra pārvatī |
snātumabhyāyayau toye jāhnavyā nṛpanandana
हे राजपुत्रा, अशा प्रकारे देव स्तुती करत असताना पार्वती देवी गंगेच्या जलात स्नान करण्यासाठी तेथे आली.
राजन्! इस प्रकार जब देवता स्तुति कर रहे थे, उस समय पार्वती देवी गंगाजी के जल में स्नान करने के लिए वहाँ आईं।
While the gods were thus engaged in praise, son of a king, Pārvatī came there to bathe in the waters of the Gaṅgā.
साब्रवीत्तान् सुरान् सुभ्रूर्भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का ।
शरीरकोशतश्चास्याः समुद्भूताब्रवीच्छिवा ॥ ८५ ॥
sābravīttān surān subhrūrbhavadbhiḥ stūyate'tra kā |
śarīrakośataśchāsyāḥ samudbhūtābravīchchhivā
त्या सुंदर भुवयांच्या देवीने देवांना विचारले, ‘तुम्ही येथे कोणाची स्तुती करत आहात?’ तेव्हा तिच्याच शरीरकोशातून प्रकट झालेली शिवा देवी म्हणाली:
उन सुन्दर भौंहों वाली भगवती ने देवताओं से पूछा, ‘आप लोग यहाँ किसकी स्तुति करते हैं?’ तब उन्हीं के शरीरकोश से प्रकट हुई शिवा देवी बोलीं:
The fair-browed one asked those gods, ‘Whom are you praising here?’ Then Śivā, coming forth from the sheath of her body, said:
स्तोत्रं ममैतत् क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः ।
देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः ॥ ८६ ॥
stotraṃ mamaitat kriyate śumbhadaityanirākṛtaiḥ |
devaiḥ sametaiḥ samare niśumbhena parājitaiḥ
‘शुंभ दैत्याने हाकलून दिलेले आणि युद्धात निशुंभाकडून पराभूत झालेले देव येथे एकत्र येऊन माझीच ही स्तुती करत आहेत.’
‘शुम्भ दैत्य से तिरस्कृत और युद्ध में निशुम्भ से पराजित होकर यहाँ एकत्र हुए देवता यह मेरी ही स्तुति कर रहे हैं।’
‘This hymn to me is being sung by the gods, driven out by the demon Śumbha and defeated in battle by Niśumbha, who have gathered here.’
शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निःसृताम्बिका ।
कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते ॥ ८७ ॥
śarīrakośādyattasyāḥ pārvatyā niḥsṛtāmbikā |
kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu gīyate
पार्वतीच्या शरीरकोशातून अंबिका प्रकट झाली, म्हणून ती सर्व लोकांत ‘कौशिकी’ म्हणून गायली जाते.
पार्वती के शरीरकोश से अम्बिका का प्रादुर्भाव हुआ था, इसलिए वे सब लोकों में ‘कौशिकी’ कही जाती हैं।
Because Ambikā came forth from the sheath (kośa) of Pārvatī’s body, she is sung in all the worlds as Kauśikī.
तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत् सापि पार्वती ।
कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया ॥ ८८ ॥
tasyāṃ vinirgatāyāṃ tu kṛṣṇābhūt sāpi pārvatī |
kāliketi samākhyātā himāchalakṛtāśrayā
ती प्रकट झाल्यावर पार्वती स्वतः काळी झाली, म्हणून हिमालयावर राहणारी ती ‘कालिका’ म्हणून प्रसिद्ध झाली.
उनके प्रकट होने के बाद पार्वती स्वयं काली पड़ गईं, इसलिए हिमालय पर रहने वाली वे ‘कालिका’ नाम से विख्यात हुईं।
When she had come forth, Pārvatī herself became dark, and dwelling on the Himālaya is known as Kālikā.
ततोऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम् ।
ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ८९ ॥
tato'mbikāṃ paraṃ rūpaṃ bibhrāṇāṃ sumanoharam |
dadarśa chaṇḍo muṇḍaścha bhṛtyau śumbhaniśumbhayoḥ
मग शुंभ-निशुंभांचे सेवक चंड आणि मुंड यांनी परम मनोहर रूप धारण करणाऱ्या अंबिकेला पाहिले.
तदनन्तर शुम्भ-निशुम्भ के सेवक चण्ड और मुण्ड ने परम मनोहर रूप धारण करने वाली अम्बिका देवी को देखा।
Then Caṇḍa and Muṇḍa, servants of Śumbha and Niśumbha, saw Ambikā bearing her supreme and most lovely form.
ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता अतीव सुमनोहरा ।
काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम् ॥ ९० ॥
tābhyāṃ śumbhāya chākhyātā atīva sumanoharā |
kāpyāste strī mahārāja bhāsayantī himāchalam
त्यांनी शुंभाला त्या अत्यंत मनोहर स्त्रीविषयी सांगितले: महाराज, एक स्त्री तेथे आहे, जी हिमालयाला उजळून टाकत आहे.
उन्होंने शुम्भ से उस अत्यन्त मनोहर स्त्री के विषय में कहा: महाराज! एक स्त्री है, जो हिमालय को प्रकाशित कर रही है।
They told Śumbha of her, most lovely as she was: Great king, there is a woman there who lights up the Himālaya.
नैव तादृक् क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम् ।
ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर ॥ ९१ ॥
naiva tādṛk kvachidrūpaṃ dṛṣṭaṃ kenachiduttamam |
jñāyatāṃ kāpyasau devī gṛhyatāṃ chāsureśvara
असे उत्तम रूप कोणीही कोठेही पाहिले नसेल. हे असुरेश्वरा, ती देवी कोण आहे याचा शोध घ्या आणि तिला घेऊन या.
वैसा उत्तम रूप कहीं किसी ने नहीं देखा होगा। हे असुरेश्वर! पता लगाइए, वह देवी कौन है, और उसे ले लीजिए।
Such beauty, so excellent, has never been seen by anyone anywhere. Find out who that Goddess is, lord of the asuras, and take her.
स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा ।
सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान् द्रष्टुमर्हति ॥ ९२ ॥
strīratnamatichārvaṅgī dyotayantī diśastviṣā |
sā tu tiṣṭhati daityendra tāṃ bhavān draṣṭumarhati
ती स्त्रियांमधील रत्न आहे, तिचे प्रत्येक अंग सुंदर आहे, ती आपल्या तेजाने दिशा उजळत आहे. हे दैत्यराज, ती तेथेच आहे; आपण तिला पाहावे.
वह स्त्रियों में रत्न है, उसका प्रत्येक अंग सुन्दर है, वह अपनी कान्ति से दिशाओं को प्रकाशित कर रही है। हे दैत्यराज! वह वहीं है; आपको उसे देखना चाहिए।
A jewel among women, lovely in every limb, lighting up the quarters with her radiance, she stands there, lord of the daityas. You should see her.
यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो ।
त्रैलोक्ये तु समस्तानि साम्प्रतं भान्ति ते गृहे ॥ ९३ ॥
yāni ratnāni maṇayo gajāśvādīni vai prabho |
trailokye tu samastāni sāmprataṃ bhānti te gṛhe
प्रभो, त्रैलोक्यात जेवढी रत्ने, मणी, हत्ती, घोडे इत्यादी आहेत, ते सर्व आता तुमच्या घरी शोभत आहेत.
प्रभो! तीनों लोकों में जितने रत्न, मणि, हाथी, घोड़े आदि हैं, वे सब इस समय आपके घर में शोभा पाते हैं।
Lord, all the jewels, gems, elephants, horses and the rest that there are in the three worlds now shine in your house.
ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात् ।
पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैःश्रवा हयः ॥ ९४ ॥
airāvataḥ samānīto gajaratnaṃ purandarāt |
pārijātataruśchāyaṃ tathaivochchaiḥśravā hayaḥ
हत्तींमधील रत्न ऐरावत इंद्राकडून आणला आहे; तसाच हा पारिजातक वृक्ष आणि उच्चैःश्रवा घोडाही.
हाथियों में रत्न ऐरावत इन्द्र से लाया गया है; यह पारिजात का वृक्ष और उच्चैःश्रवा घोड़ा भी।
Airāvata, the jewel among elephants, has been brought from Indra, and this Pārijāta tree, and the horse Uccaiḥśravas too.
विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति तेऽङ्गणे ।
रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसोऽद्भुतम् ॥ ९५ ॥
vimānaṃ haṃsasaṃyuktametattiṣṭhati te'ṅgaṇe |
ratnabhūtamihānītaṃ yadāsīdvedhaso'dbhutam
हंसांनी जोडलेले हे विमान तुमच्या अंगणात उभे आहे; पूर्वी ब्रह्मदेवाचे असलेले हे अद्भुत रत्न येथे आणले आहे.
हंसों से जुता हुआ यह विमान आपके आँगन में खड़ा है। यह अद्भुत रत्न, जो पहले ब्रह्माजी का था, यहाँ लाया गया है।
This chariot yoked to swans stands in your courtyard: the wonderful jewel that was Brahmā’s has been brought here.
निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात् ।
किञ्जल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम् ॥ ९६ ॥
nidhireṣa mahāpadmaḥ samānīto dhaneśvarāt |
kiñjalkinīṃ dadau chābdhirmālāmamlānapaṅkajām
ही महापद्म नावाची निधी धनेश्वर कुबेराकडून आणली आहे; समुद्रानेही कधी न कोमेजणाऱ्या कमळांची केसरयुक्त माळ तुम्हाला दिली आहे.
यह महापद्म नामक निधि धनेश्वर कुबेर से लाई गई है। समुद्र ने भी कभी न मुरझाने वाले कमलों की केसरयुक्त माला आपको दी है।
This great treasure, Mahāpadma, has been brought from Kubera, lord of wealth; and the ocean gave you a garland of unfading lotuses, rich with filaments.
छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनस्रावि तिष्ठति ।
तथायं स्यन्दनवरो यः पुरासीत् प्रजापतेः ॥ ९७ ॥
chhatraṃ te vāruṇaṃ gehe kāñchanasrāvi tiṣṭhati |
tathāyaṃ syandanavaro yaḥ purāsīt prajāpateḥ
सोन्याचा वर्षाव करणारे वरुणाचे छत्र तुमच्या घरी आहे, तसाच पूर्वी प्रजापतीचा असलेला हा श्रेष्ठ रथही.
सोने की वर्षा करने वाला वरुण का छत्र आपके घर में है, और यह श्रेष्ठ रथ भी, जो पहले प्रजापति का था।
Varuṇa’s umbrella that rains gold stands in your house, and so does this finest of chariots, which once belonged to Prajāpati.
मृत्योरुत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता ।
पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे ॥ ९८ ॥
mṛtyorutkrāntidā nāma śaktirīśa tvayā hṛtā |
pāśaḥ salilarājasya bhrātustava parigrahe
हे ईशा, मृत्यूची उत्क्रांतिदा नावाची शक्तीही तुम्ही हिरावून घेतली आहे; जलराज वरुणाचा पाश तुमच्या भावाच्या ताब्यात आहे.
हे ईश! मृत्यु की उत्क्रान्तिदा नामक शक्ति भी आपने छीन ली है; जलराज वरुण का पाश आपके भाई के अधिकार में है।
Lord, you have taken the power of Death called Utkrāntidā; the noose of the lord of the waters is in your brother’s keeping.
निशुम्भस्याब्धिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः ।
वह्निरपि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी ॥ ९९ ॥
niśumbhasyābdhijātāścha samastā ratnajātayaḥ |
vahnirapi dadau tubhyamagniśauche cha vāsasī
समुद्रात जन्मलेल्या सर्व प्रकारच्या रत्नांचा समूह निशुंभाकडे आहे. अग्नीनेही अग्नीने शुद्ध केलेली दोन वस्त्रे तुम्हाला दिली आहेत.
समुद्र में उत्पन्न होने वाले सब प्रकार के रत्न निशुम्भ के पास हैं। अग्नि ने भी अग्नि से शुद्ध किए हुए दो वस्त्र आपको दिए हैं।
Every kind of jewel born of the ocean belongs to Niśumbha; even Agni gave you two garments purified by fire.
एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते ।
स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते ॥ १०० ॥
evaṃ daityendra ratnāni samastānyāhṛtāni te |
strīratnameṣā kalyāṇī tvayā kasmānna gṛhyate
दैत्यराजा, अशा प्रकारे सर्व रत्ने तुमच्याकडे आणली गेली आहेत. मग हे कल्याणी स्त्रीरत्न तुम्ही का स्वीकारत नाही?
दैत्यराज! इस प्रकार सब रत्न आपके पास लाए जा चुके हैं। फिर यह कल्याणी स्त्रीरत्न आप क्यों नहीं ग्रहण करते?
So, lord of the daityas, every jewel has been brought to you. Why do you not take this auspicious jewel among women?
ऋषिरुवाच ॥ १०१ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः ।
प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्या महासुरम् ॥ १०२ ॥
niśamyeti vachaḥ śumbhaḥ sa tadā chaṇḍamuṇḍayoḥ |
preṣayāmāsa sugrīvaṃ dūtaṃ devyā mahāsuram
चंड आणि मुंडाचे हे बोलणे ऐकून शुंभाने महादैत्य सुग्रीवाला दूत म्हणून देवीकडे पाठवले,
चण्ड और मुण्ड की यह बात सुनकर शुम्भ ने महादैत्य सुग्रीव को दूत बनाकर देवी के पास भेजा
Hearing these words of Caṇḍa and Muṇḍa, Śumbha sent the great demon Sugrīva to the Goddess as his messenger,
इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम ।
यथा चाभ्येति सम्प्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु ॥ १०३ ॥
iti cheti cha vaktavyā sā gatvā vachanānmama |
yathā chābhyeti samprītyā tathā kāryaṃ tvayā laghu
[आणि सांगितले:] तू जाऊन माझ्या वतीने तिला असे असे सांग आणि लवकर असे कर की ती प्रसन्न होऊन येईल.
[और कहा:] तुम जाकर मेरी ओर से उससे ऐसी-ऐसी बातें कहना और शीघ्र ऐसा करना, जिससे वह प्रसन्न होकर आ जाए।
[saying:] Go to her and speak to her in my name thus and thus; act quickly, so that she comes gladly.
स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेऽतिशोभने ।
तां च देवीं ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥ १०४ ॥
sa tatra gatvā yatrāste śailoddeśe'tiśobhane |
tāṃ cha devīṃ tataḥ prāha ślakṣṇaṃ madhurayā girā
तो दूत पर्वताच्या अत्यंत सुंदर ठिकाणी, जिथे देवी होती, तिथे गेला आणि मधुर वाणीने कोमल शब्दांत देवीला म्हणाला.
वह दूत पर्वत के अत्यन्त सुन्दर स्थान पर, जहाँ देवी थीं, गया और मधुर वाणी में कोमल वचन बोला।
He went to where she was, on a most beautiful spot of the mountain, and spoke to the Goddess gently, in a sweet voice.
दूत उवाच ॥ १०५ ॥dūta uvāchaदूत म्हणाला:दूत बोला:The messenger said:
देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः ।
दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः ॥ १०६ ॥
devi daityeśvaraḥ śumbhastrailokye parameśvaraḥ |
dūto'haṃ preṣitastena tvatsakāśamihāgataḥ
हे देवी, दैत्यराज शुंभ त्रैलोक्याचा परमेश्वर आहे. मी त्याने पाठवलेला दूत असून येथे तुझ्याकडे आलो आहे.
देवि! दैत्यराज शुम्भ तीनों लोकों के परमेश्वर हैं। मैं उनका भेजा हुआ दूत हूँ और यहाँ तुम्हारे पास आया हूँ।
Goddess, Śumbha, lord of the daityas, is supreme ruler of the three worlds. I am a messenger sent by him, and have come here to you.
अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिषु ।
निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत् ॥ १०७ ॥
avyāhatājñaḥ sarvāsu yaḥ sadā devayoniṣu |
nirjitākhiladaityāriḥ sa yadāha śṛṇuṣva tat
सर्व देवयोनींमध्ये ज्याची आज्ञा कधी टळत नाही आणि ज्याने दैत्यांचे सर्व शत्रू जिंकले आहेत, तो काय म्हणतो ते ऐक.
सब देवयोनियों में जिनकी आज्ञा कभी नहीं टलती और जिन्होंने दैत्यों के सब शत्रुओं को जीत लिया है, वे जो कहते हैं, सुनो।
Hear what he says, he whose command is never resisted among all the races of gods, and who has conquered every enemy of the daityas.
मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः ।
यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक् पृथक् ॥ १०८ ॥
mama trailokyamakhilaṃ mama devā vaśānugāḥ |
yajñabhāgānahaṃ sarvānupāśnāmi pṛthak pṛthak
संपूर्ण त्रैलोक्य माझे आहे आणि देव माझ्या अधीन आहेत. मी सर्व यज्ञांचे भाग वेगवेगळे भोगतो.
सम्पूर्ण त्रिलोकी मेरी है और देवता मेरे अधीन हैं। मैं सब यज्ञों के भागों को अलग-अलग भोगता हूँ।
The whole of the three worlds is mine; the gods are subject to me; I enjoy every share of the sacrifices, each one.
त्रैलोक्ये वररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः ।
तथैव गजरत्नं च हृत्वा देवेन्द्रवाहनम् ॥ १०९ ॥
trailokye vararatnāni mama vaśyānyaśeṣataḥ |
tathaiva gajaratnaṃ cha hṛtvā devendravāhanam
त्रैलोक्यातील सर्व श्रेष्ठ रत्ने माझ्या अधीन आहेत. देवराजाचे वाहन, हत्तींमधील रत्न ऐरावत, तोही मी हिरावून घेतला आहे.
तीनों लोकों में जितने श्रेष्ठ रत्न हैं, वे सब मेरे अधिकार में हैं। देवराज का वाहन, हाथियों में रत्न ऐरावत भी मैंने छीन लिया है।
Every precious jewel in the three worlds is in my power, and so is the jewel among elephants, the mount of the king of the gods, which I have taken.
क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः ।
उच्चैःश्रवससंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम् ॥ ११० ॥
kṣīrodamathanodbhūtamaśvaratnaṃ mamāmaraiḥ |
uchchaiḥśravasasaṃjñaṃ tatpraṇipatya samarpitam
क्षीरसागराच्या मंथनातून उत्पन्न झालेले उच्चैःश्रवा नावाचे अश्वरत्न देवांनी मला नमन करून अर्पण केले आहे.
क्षीरसागर के मन्थन से उत्पन्न उच्चैःश्रवा नामक अश्वरत्न देवताओं ने प्रणाम करके मुझे समर्पित किया है।
The jewel among horses called Uccaiḥśravas, born from the churning of the ocean of milk, the gods bowed and handed over to me.
यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।
रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने ॥ १११ ॥
yāni chānyāni deveṣu gandharveṣūrageṣu cha |
ratnabhūtāni bhūtāni tāni mayyeva śobhane
हे सुंदरी, याशिवाय देव, गंधर्व आणि नाग यांच्याकडे जी जी रत्नरूप वस्तू होती, ती सर्व माझ्याकडेच आहे.
हे सुन्दरी! इनके सिवा देवताओं, गन्धर्वों और नागों के पास जो-जो रत्नरूप वस्तुएँ थीं, वे सब मेरे ही पास हैं।
And whatever other beings were jewels among the gods, the gandharvas and the serpents are all with me, lovely one.
स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम् ।
सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम् ॥ ११२ ॥
strīratnabhūtāṃ tvāṃ devi loke manyāmahe vayam |
sā tvamasmānupāgachchha yato ratnabhujo vayam
हे देवी, आम्ही तुला जगातील स्त्रियांमधील रत्न मानतो; म्हणून तू आमच्याकडे ये, कारण रत्नांचा उपभोग घेणारे आम्हीच आहोत.
देवि! हम तुम्हें संसार की स्त्रियों में रत्न मानते हैं, अतः तुम हमारे पास आ जाओ, क्योंकि रत्नों का उपभोग करने वाले हम ही हैं।
Goddess, we consider you the jewel among the women of the world. So come to us, for we are the enjoyers of jewels.
मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम् ।
भज त्वं चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः ॥ ११३ ॥
māṃ vā mamānujaṃ vāpi niśumbhamuruvikramam |
bhaja tvaṃ chañchalāpāṅgi ratnabhūtāsi vai yataḥ
हे चंचल कटाक्षांच्या सुंदरी, तू माझा किंवा माझ्या महापराक्रमी धाकट्या भावाचा, निशुंभाचा स्वीकार कर, कारण तू रत्नरूप आहेस.
हे चंचल कटाक्षों वाली सुन्दरी! तुम मुझे या मेरे महापराक्रमी छोटे भाई निशुम्भ को स्वीकार करो, क्योंकि तुम रत्नस्वरूपा हो।
Take me, or my younger brother Niśumbha of great valour, you of the restless glances, for you are a jewel.
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात् ।
एतद् बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज ॥ ११४ ॥
paramaiśvaryamatulaṃ prāpsyase matparigrahāt |
etad buddhyā samālochya matparigrahatāṃ vraja
माझ्याशी विवाह केल्यास तुला अतुलनीय परम ऐश्वर्य मिळेल. बुद्धीने याचा विचार करून तू माझी पत्नी हो.
मुझसे विवाह करने पर तुम्हें अतुल परम ऐश्वर्य प्राप्त होगा। अपनी बुद्धि से यह विचार करके तुम मेरी पत्नी बन जाओ।
By becoming mine you will gain sovereignty beyond compare. Consider this well in your mind, and become my wife.
ऋषिरुवाच ॥ ११५ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ ।
दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत् ॥ ११६ ॥
ityuktā sā tadā devī gambhīrāntaḥsmitā jagau |
durgā bhagavatī bhadrā yayedaṃ dhāryate jagat
दूत असे म्हणाल्यावर, जिने हे संपूर्ण जग धारण केले आहे, ती कल्याणमयी भगवती दुर्गा मनातल्या मनात गंभीरपणे हसली आणि म्हणाली.
दूत के ऐसा कहने पर, जिनसे यह सम्पूर्ण जगत धारण किया जाता है, वे कल्याणमयी भगवती दुर्गा भीतर ही भीतर गम्भीर भाव से मुस्कराईं और बोलीं।
Spoken to thus, the Goddess, smiling deep within, replied: Durgā, the blessed and auspicious one, by whom this world is upheld.
देव्युवाच ॥ ११७ ॥devyuvāchaदेवी म्हणाली:देवी बोलीं:The Goddess said:
सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चित्त्वयोदितम् ।
त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः ॥ ११८ ॥
satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñchittvayoditam |
trailokyādhipatiḥ śumbho niśumbhaśchāpi tādṛśaḥ
दूता, तू खरे सांगितलेस; यात काहीही खोटे नाही. शुंभ त्रैलोक्याचा स्वामी आहे आणि निशुंभही तसाच आहे.
दूत! तुमने सत्य कहा है, इसमें तनिक भी मिथ्या नहीं है। शुम्भ तीनों लोकों का स्वामी है और निशुम्भ भी उसी के समान है।
You have spoken the truth; nothing you have said here is false. Śumbha is lord of the three worlds, and Niśumbha is his equal.
किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम् ।
श्रूयतामल्पबुद्धित्वात् प्रतिज्ञा या कृता पुरा ॥ ११९ ॥
kiṃ tvatra yatpratijñātaṃ mithyā tatkriyate katham |
śrūyatāmalpabuddhitvāt pratijñā yā kṛtā purā
पण या बाबतीत मी जी प्रतिज्ञा केली आहे, ती खोटी कशी करू? माझ्या अल्पबुद्धीमुळे मी पूर्वी केलेली प्रतिज्ञा ऐक.
किन्तु इस विषय में मैंने जो प्रतिज्ञा कर ली है, उसे मिथ्या कैसे करूँ? मैंने अपनी अल्पबुद्धि के कारण पहले जो प्रतिज्ञा की थी, उसे सुनो।
But how can I make false the vow I once made? Hear the vow I made long ago, in my little wisdom:
यो मां जयति संग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति ।
यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति ॥ १२० ॥
yo māṃ jayati saṃgrāme yo me darpaṃ vyapohati |
yo me pratibalo loke sa me bhartā bhaviṣyati
जो मला युद्धात जिंकेल, जो माझा गर्व दूर करील आणि जगात जो माझ्याइतका बलवान असेल, तोच माझा पती होईल.
जो मुझे संग्राम में जीत लेगा, जो मेरे अभिमान को चूर करेगा और संसार में जो मेरे समान बलवान होगा, वही मेरा स्वामी होगा।
He who conquers me in battle, who takes away my pride, who is my match in strength in the world, he shall be my husband.
तदागच्छतु शुम्भोऽत्र निशुम्भो वा महासुरः ।
मां जित्वा किं चिरेणात्र पाणिं गृह्णातु मे लघु ॥ १२१ ॥
tadāgachchhatu śumbho'tra niśumbho vā mahāsuraḥ |
māṃ jitvā kiṃ chireṇātra pāṇiṃ gṛhṇātu me laghu
म्हणून शुंभ किंवा महादैत्य निशुंभ स्वतः येथे यावा आणि मला जिंकून लवकर माझे पाणिग्रहण करावे; उशीर कशाला?
इसलिए शुम्भ अथवा महादैत्य निशुम्भ स्वयं यहाँ आएँ और मुझे जीतकर शीघ्र ही मेरा पाणिग्रहण कर लें; विलम्ब क्यों?
So let Śumbha come here, or the great demon Niśumbha. Let him conquer me here, and take my hand at once; why delay?
दूत उवाच ॥ १२२ ॥dūta uvāchaदूत म्हणाला:दूत बोला:The messenger said:
अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रतः ।
त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयोः ॥ १२३ ॥
avaliptāsi maivaṃ tvaṃ devi brūhi mamāgrataḥ |
trailokye kaḥ pumāṃstiṣṭhedagre śumbhaniśumbhayoḥ
हे देवी, तू गर्विष्ठ आहेस; माझ्यासमोर असे बोलू नकोस. त्रैलोक्यात असा कोण आहे जो शुंभ-निशुंभांसमोर उभा राहू शकेल?
देवि! तुम घमण्ड में भरी हो, मेरे सामने ऐसी बातें न करो। तीनों लोकों में कौन है, जो शुम्भ-निशुम्भ के सामने खड़ा हो सके?
You are proud, Goddess; do not talk like this in front of me. Who in the three worlds could stand before Śumbha and Niśumbha?
अन्येषामपि दैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि ।
तिष्ठन्ति सम्मुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका ॥ १२४ ॥
anyeṣāmapi daityānāṃ sarve devā na vai yudhi |
tiṣṭhanti sammukhe devi kiṃ punaḥ strī tvamekikā
हे देवी, इतर दैत्यांपुढेही सर्व देव युद्धात टिकू शकत नाहीत, मग तू एकटी स्त्री कशी टिकशील?
देवि! अन्य दैत्यों के सामने भी सारे देवता युद्ध में नहीं ठहर सकते, फिर तुम अकेली स्त्री कैसे ठहरोगी?
Goddess, not all the gods together can stand before even the other daityas in battle; how much less you, a woman alone?
इन्द्राद्याः सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे ।
शुम्भादीनां कथं तेषां स्त्री प्रयास्यसि सम्मुखम् ॥ १२५ ॥
indrādyāḥ sakalā devāstasthuryeṣāṃ na saṃyuge |
śumbhādīnāṃ kathaṃ teṣāṃ strī prayāsyasi sammukham
ज्या शुंभ आदींसमोर इंद्रादी सर्व देवही युद्धात उभे राहू शकले नाहीत, त्यांच्यासमोर तू स्त्री असून कशी जाशील?
जिन शुम्भ आदि के सामने इन्द्र आदि सब देवता भी युद्ध में नहीं टिक सके, उनके सामने तुम स्त्री होकर कैसे जाओगी?
Indra and all the gods could not stand before Śumbha and the rest in battle; how will you, a woman, go to face them?
सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः ।
केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि ॥ १२६ ॥
sā tvaṃ gachchha mayaivoktā pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ |
keśākarṣaṇanirdhūtagauravā mā gamiṣyasi
म्हणून माझ्या सांगण्यावरूनच तू शुंभ-निशुंभांकडे चल; केस धरून ओढत नेले जाऊन प्रतिष्ठा गमावून तू जाऊ नयेस.
इसलिए तुम मेरे कहने से ही शुम्भ-निशुम्भ के पास चली चलो; केश पकड़कर घसीटी जाकर अपना गौरव खोकर मत जाना।
So go, at my word, to Śumbha and Niśumbha; do not go to them with your dignity lost, dragged by the hair.
देव्युवाच ॥ १२७ ॥devyuvāchaदेवी म्हणाली:देवी बोलीं:The Goddess said:
एवमेतद् बली शुम्भो निशुम्भश्चातिवीर्यवान् ।
किं करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा ॥ १२८ ॥
evametad balī śumbho niśumbhaśchātivīryavān |
kiṃ karomi pratijñā me yadanālochitā purā
हे असेच आहे; शुंभ बलवान आहे आणि निशुंभही महापराक्रमी आहे. पण काय करू? मी पूर्वी विचार न करता प्रतिज्ञा केली होती.
ऐसा ही है; शुम्भ बलवान हैं और निशुम्भ भी बड़े पराक्रमी हैं; किन्तु क्या करूँ? मैंने पहले बिना सोचे-समझे प्रतिज्ञा कर ली थी।
It is so: Śumbha is strong, and Niśumbha of great valour. But what can I do? I made my vow long ago without thinking.
स त्वं गच्छ मयोक्तं ते यदेतत्सर्वमादृतः ।
तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्तं करोतु तत् ॥ ॐ ॥ १२९ ॥
sa tvaṃ gachchha mayoktaṃ te yadetatsarvamādṛtaḥ |
tadāchakṣvāsurendrāya sa cha yuktaṃ karotu tat || oṃ
म्हणून आता तू जा आणि मी जे सांगितले ते सर्व आदराने असुरराजाला सांग; मग त्याला योग्य वाटेल ते त्याने करावे.
अतः तुम जाओ; मैंने जो कुछ कहा है, वह सब आदरपूर्वक असुरराज से कह दो; फिर वे जो उचित समझें, करें।
So go, and tell the lord of the asuras, with respect, all that I have said; then let him do what is fitting.
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये देव्या दूतसंवादो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye devyā dūtasaṃvādo nāma pañchamo'dhyāyaḥ || 5 ||
Durga Saptashati, chapter 5: The Goddess and the messenger · shlokpath.com/saptashati/5/