ध्यानम्
ॐ कालाभ्राभां कटाक्षैररिकुलभयदां मौलिबद्धेन्दुरेखां
शङ्खं चक्रं कृपाणं त्रिशिखमपि करैरुद्वहन्तीं त्रिनेत्राम् ।
सिंहस्कन्धाधिरूढां त्रिभुवनमखिलं तेजसा पूरयन्तीं
ध्यायेद्दुर्गां जयाख्यां त्रिदशपरिवृतां सेवितां सिद्धिकामैः
oṃ kālābhrābhāṃ kaṭākṣairarikulabhayadāṃ maulibaddhendurekhāṃ
śaṅkhaṃ chakraṃ kṛpāṇaṃ triśikhamapi karairudvahantīṃ trinetrām |
siṃhaskandhādhirūḍhāṃ tribhuvanamakhilaṃ tejasā pūrayantīṃ
dhyāyeddurgāṃ jayākhyāṃ tridaśaparivṛtāṃ sevitāṃ siddhikāmaiḥ
ॐ जिची कांती काळ्या मेघासारखी आहे, जी आपल्या कटाक्षांनी शत्रुसमूहाला भय देते, जिच्या मस्तकी चंद्रकोर बांधलेली आहे, जी हातांत शंख, चक्र, कृपाण आणि त्रिशूळ धारण करते, जी त्रिनेत्रा आहे, जी सिंहाच्या खांद्यावर आरूढ असून आपल्या तेजाने त्रैलोक्य भरून टाकते, देवांनी वेढलेल्या आणि सिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी सेवा केलेल्या त्या जया नावाच्या दुर्गेचे ध्यान करावे.
ॐ जिनकी कान्ति काले मेघ के समान है, जो अपने कटाक्षों से शत्रुसमूह को भय देती हैं, जिनके मस्तक पर चन्द्रमा की रेखा बँधी है, जो हाथों में शंख, चक्र, कृपाण और त्रिशूल धारण करती हैं, जिनके तीन नेत्र हैं, जो सिंह के कंधे पर आरूढ़ हैं और अपने तेज से तीनों लोकों को परिपूर्ण कर रही हैं, देवताओं से घिरी और सिद्धि चाहने वालों से सेवित उन जया नाम की दुर्गा का ध्यान करे।
Om. Let one meditate on Durgā called Jayā: dark as a rain-cloud, her glances striking fear into the hosts of her enemies, the crescent moon bound on her crown, holding in her hands the conch, the discus, the sword and the trident; three-eyed, seated on the shoulders of a lion, filling all the three worlds with her radiance, surrounded by the gods and served by those who seek success.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ १ ॥oṃ ṛṣiruvāchaॐ ऋषी म्हणाले:ॐ ऋषि बोले:Om. The sage said:
शक्रादयः सुरगणा निहतेऽतिवीर्ये
तस्मिन् दुरात्मनि सुरारिबले च देव्या ।
तां तुष्टुवुः प्रणतिनम्रशिरोधरांसा
वाग्भिः प्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहाः ॥ २ ॥
śakrādayaḥ suragaṇā nihate'tivīrye
tasmin durātmani surāribale cha devyā |
tāṃ tuṣṭuvuḥ praṇatinamraśirodharāṃsā
vāgbhiḥ praharṣapulakodgamachārudehāḥ
अतिपराक्रमी दुरात्मा महिषासुर आणि त्याचे दैत्यसैन्य देवीच्या हातून मारले गेल्यावर इंद्रादी देव प्रणामासाठी मान आणि खांदे झुकवून वाणीने त्या देवीची स्तुती करू लागले. आनंदाने अंगावर रोमांच उभे राहिल्याने त्यांचे देह शोभत होते.
अत्यन्त पराक्रमी दुरात्मा महिषासुर और उसकी दैत्यसेना के देवी के हाथों मारे जाने पर इन्द्र आदि देवता प्रणाम के लिए गर्दन और कंधे झुकाकर वाणी से उन देवी की स्तुति करने लगे। हर्ष से रोमांच होने के कारण उनके शरीर सुन्दर दिखाई देते थे।
When that most mighty, evil-souled one and the army of the gods’ enemies had been slain by the Goddess, Indra and the hosts of gods praised her with words, their necks and shoulders bowed low in reverence, their bodies made lovely by the joy that made their hair stand on end.
देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या
निःशेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या ।
तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां
भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः ॥ ३ ॥
devyā yayā tatamidaṃ jagadātmaśaktyā
niḥśeṣadevagaṇaśaktisamūhamūrtyā |
tāmambikāmakhiladevamaharṣipūjyāṃ
bhaktyā natāḥ sma vidadhātu śubhāni sā naḥ
सर्व देवगणांच्या शक्तींचा समुदाय हेच जिचे रूप आहे आणि जिने आपल्या शक्तीने हे संपूर्ण जग व्यापले आहे, सर्व देव आणि महर्षींना पूजनीय अशा त्या अंबिकेला आम्ही भक्तीने नमन करतो. ती आमचे कल्याण करो.
सम्पूर्ण देवताओं की शक्ति का समुदाय ही जिनका स्वरूप है तथा जिन देवी ने अपनी शक्ति से सम्पूर्ण जगत को व्याप्त कर रखा है, समस्त देवताओं और महर्षियों की पूजनीय उन अम्बिका को हम भक्तिपूर्वक नमस्कार करते हैं। वे हमारा कल्याण करें।
To that Ambikā, worthy of the worship of all the gods and great sages, who by her own power has spread out this world, whose form is the gathered powers of all the hosts of gods, we bow in devotion. May she grant us good things.
यस्याः प्रभावमतुलं भगवाननन्तो
ब्रह्मा हरश्च नहि वक्तुमलं बलं च ।
सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय
नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु ॥ ४ ॥
yasyāḥ prabhāvamatulaṃ bhagavānananto
brahmā haraścha nahi vaktumalaṃ balaṃ cha |
sā chaṇḍikākhilajagatparipālanāya
nāśāya chāśubhabhayasya matiṃ karotu
जिच्या अतुलनीय प्रभावाचे आणि बळाचे वर्णन करण्यास भगवान अनंत, ब्रह्मदेव आणि महादेवही समर्थ नाहीत, ती चंडिका संपूर्ण जगाचे पालन आणि अशुभाच्या भयाचा नाश करण्याचा विचार करो.
जिनके अनुपम प्रभाव और बल का वर्णन करने में भगवान अनन्त (शेषनाग), ब्रह्मा और महादेव भी समर्थ नहीं हैं, वे चण्डिका सम्पूर्ण जगत का पालन और अशुभ के भय का नाश करने का विचार करें।
She whose matchless glory and strength not even the blessed Ananta, nor Brahmā, nor Hara can describe: may that Caṇḍikā turn her mind to protecting the whole world and to destroying the fear of evil.
या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेष्वलक्ष्मीः
पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः ।
श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा
तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम् ॥ ५ ॥
yā śrīḥ svayaṃ sukṛtināṃ bhavaneṣvalakṣmīḥ
pāpātmanāṃ kṛtadhiyāṃ hṛdayeṣu buddhiḥ |
śraddhā satāṃ kulajanaprabhavasya lajjā
tāṃ tvāṃ natāḥ sma paripālaya devi viśvam
जी पुण्यवानांच्या घरी स्वतः लक्ष्मीरूपाने, पाप्यांच्या घरी दारिद्र्यरूपाने, सुबुद्ध लोकांच्या हृदयात बुद्धिरूपाने, सज्जनांमध्ये श्रद्धारूपाने आणि कुलीनांमध्ये लज्जारूपाने राहते, त्या तुला आम्ही नमन करतो. हे देवी, संपूर्ण विश्वाचे पालन कर.
जो पुण्यात्माओं के घरों में स्वयं लक्ष्मी रूप से, पापियों के यहाँ दरिद्रता रूप से, शुद्ध बुद्धि वालों के हृदय में बुद्धि रूप से, सत्पुरुषों में श्रद्धा रूप से और कुलीन मनुष्य में लज्जा रूप से निवास करती हैं, उन तुमको हम नमस्कार करते हैं। देवि! सम्पूर्ण विश्व का पालन करो।
You who are fortune itself in the homes of the virtuous and misfortune in the homes of the wicked, understanding in the hearts of the wise, faith in the good, and modesty in those of good family: to you we bow. Goddess, protect the universe.
किं वर्णयाम तव रूपमचिन्त्यमेतत्
किं चातिवीर्यमसुरक्षयकारि भूरि ।
किं चाहवेषु चरितानि तवाद्भुतानि
सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादिकेषु ॥ ६ ॥
kiṃ varṇayāma tava rūpamachintyametat
kiṃ chātivīryamasurakṣayakāri bhūri |
kiṃ chāhaveṣu charitāni tavādbhutāni
sarveṣu devyasuradevagaṇādikeṣu
हे देवी, तुझ्या या अचिंत्य रूपाचे, असुरांचा नाश करणाऱ्या प्रचंड पराक्रमाचे आणि सर्व देव-दैत्यांमधील युद्धांत प्रकट झालेल्या तुझ्या अद्भुत चरित्रांचे आम्ही कसे वर्णन करावे?
देवि! तुम्हारे इस अचिन्त्य रूप का, असुरों का नाश करने वाले भारी पराक्रम का और समस्त देवताओं तथा दैत्यों के बीच युद्ध में प्रकट हुए तुम्हारे अद्भुत चरित्रों का हम किस प्रकार वर्णन करें?
How shall we describe this form of yours, beyond thought? Or your great might that destroys the demons? Or your wonderful deeds in battle among all the gods, the demons and the rest?
हेतुः समस्तजगतां त्रिगुणापि दोषै-
र्न ज्ञायसे हरिहरादिभिरप्यपारा ।
सर्वाश्रयाखिलमिदं जगदंशभूत-
मव्याकृता हि परमा प्रकृतिस्त्वमाद्या ॥ ७ ॥
hetuḥ samastajagatāṃ triguṇāpi doṣai-
rna jñāyase hariharādibhirapyapārā |
sarvāśrayākhilamidaṃ jagadaṃśabhūta-
mavyākṛtā hi paramā prakṛtistvamādyā
तू संपूर्ण जगाचे कारण आहेस. त्रिगुणमयी असूनही त्यांचे दोष तुला स्पर्श करत नाहीत. विष्णू, महादेव आदी देवही तुझा पार पावत नाहीत. तू सर्वांचा आश्रय आहेस; हे सर्व जग तुझा अंश आहे, कारण तूच अव्याकृत, परम, आदिम प्रकृती आहेस.
तुम सम्पूर्ण जगत की कारण हो। तुम त्रिगुणमयी हो, फिर भी उनके दोषों से तुम्हारा सम्बन्ध नहीं जाना जाता। भगवान विष्णु और महादेव आदि भी तुम्हारा पार नहीं पाते। तुम ही सबका आश्रय हो। यह समस्त जगत तुम्हारा अंश है, क्योंकि तुम ही आदि अव्याकृता परा प्रकृति हो।
You are the cause of all the worlds; though made of the three guṇas, you are untouched by their faults; even Hari, Hara and the others cannot find your limit. You are the refuge of all; this whole world is a part of you, for you are the unmanifest, supreme, primal Prakṛti.
यस्याः समस्तसुरता समुदीरणेन
तृप्तिं प्रयाति सकलेषु मखेषु देवि ।
स्वाहासि वै पितृगणस्य च तृप्तिहेतु-
रुच्चार्यसे त्वमत एव जनैः स्वधा च ॥ ८ ॥
yasyāḥ samastasuratā samudīraṇena
tṛptiṃ prayāti sakaleṣu makheṣu devi |
svāhāsi vai pitṛgaṇasya cha tṛptihetu-
ruchchāryase tvamata eva janaiḥ svadhā cha
हे देवी, सर्व यज्ञांत जिच्या उच्चारणाने सर्व देव तृप्त होतात ती स्वाहा तूच आहेस. पितरांच्या तृप्तीचे कारणही तूच आहेस, म्हणून लोक तुला स्वधा म्हणतात.
देवि! सब यज्ञों में जिसके उच्चारण से सब देवता तृप्त होते हैं, वह स्वाहा तुम्हीं हो। तुम पितरों की तृप्ति का भी कारण हो, इसीलिए लोग तुम्हें स्वधा भी कहते हैं।
Goddess, you are Svāhā, by whose utterance all the gods are satisfied in every sacrifice; and you are the cause of the ancestors’ satisfaction, and so people utter you as Svadhā.
या मुक्तिहेतुरविचिन्त्यमहाव्रता त्व-
मभ्यस्यसे सुनियतेन्द्रियतत्त्वसारैः ।
मोक्षार्थिभिर्मुनिभिरस्तसमस्तदोषै-
र्विद्यासि सा भगवती परमा हि देवि ॥ ९ ॥
yā muktiheturavichintyamahāvratā tva-
mabhyasyase suniyatendriyatattvasāraiḥ |
mokṣārthibhirmunibhirastasamastadoṣai-
rvidyāsi sā bhagavatī paramā hi devi
हे देवी, जी मोक्षाचे कारण आणि अचिंत्य महाव्रतरूप आहे, सर्व दोषांपासून मुक्त, जितेंद्रिय, तत्त्वाच्या सारात रमलेले मोक्षार्थी मुनी जिचा अभ्यास करतात, ती भगवती परा विद्या तूच आहेस.
देवि! जो मोक्ष का कारण और अचिन्त्य महाव्रत रूप है, समस्त दोषों से रहित, जितेन्द्रिय, तत्त्व के सार में लगे हुए मोक्षार्थी मुनि जिसका अभ्यास करते हैं, वह भगवती परा विद्या तुम्हीं हो।
Goddess, you are the cause of liberation, of great and unthinkable vows, practised by sages who seek liberation, their senses well restrained, intent on the essence of reality, free of every fault: you are the blessed, supreme knowledge.
शब्दात्मिका सुविमलर्ग्यजुषां निधान-
मुद्गीथरम्यपदपाठवतां च साम्नाम् ।
देवी त्रयी भगवती भवभावनाय
वार्ता च सर्वजगतां परमार्तिहन्त्री ॥ १० ॥
śabdātmikā suvimalargyajuṣāṃ nidhāna-
mudgītharamyapadapāṭhavatāṃ cha sāmnām |
devī trayī bhagavatī bhavabhāvanāya
vārtā cha sarvajagatāṃ paramārtihantrī
तू शब्दस्वरूपा आहेस; अत्यंत निर्मळ ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि उद्गीथाच्या मनोहर पदपाठाने युक्त सामवेद यांचा आधार तूच आहेस. तू देवी, त्रयी (तिन्ही वेद) आणि भगवती आहेस. जगाच्या पालनासाठी तूच वार्ता (उपजीविका) आहेस, आणि सर्व जगाचे घोर दुःख नष्ट करणारी तूच आहेस.
तुम शब्दस्वरूपा हो, अत्यन्त निर्मल ऋग्वेद, यजुर्वेद तथा उद्गीथ के मनोहर पदपाठ से युक्त सामवेद का आधार तुम्हीं हो। तुम देवी, त्रयी (तीनों वेद) और भगवती हो। संसार के पालन के लिए तुम ही वार्ता (आजीविका) हो, और सम्पूर्ण जगत की घोर पीड़ा का नाश करने वाली हो।
You are the soul of sound, the treasury of the pure Ṛg and Yajus hymns and of the Sāman, lovely with the udgītha and its recited words. You are the Goddess, the threefold Veda, the blessed one; for the well-being of the world you are its livelihood, and the destroyer of the sufferings of all the worlds.
Note
Vārtā is the means of livelihood: farming, herding and trade.
मेधासि देवि विदिताखिलशास्त्रसारा
दुर्गासि दुर्गभवसागरनौरसङ्गा ।
श्रीः कैटभारिहृदयैककृताधिवासा
गौरी त्वमेव शशिमौलिकृतप्रतिष्ठा ॥ ११ ॥
medhāsi devi viditākhilaśāstrasārā
durgāsi durgabhavasāgaranaurasaṅgā |
śrīḥ kaiṭabhārihṛdayaikakṛtādhivāsā
gaurī tvameva śaśimaulikṛtapratiṣṭhā
हे देवी, जिच्यामुळे सर्व शास्त्रांच्या साराचे ज्ञान होते ती मेधा तूच आहेस. दुर्गम भवसागरातून पार नेणारी अनासक्त नौकारूप दुर्गा तूच आहेस. कैटभारी [विष्णूंच्या] हृदयात एकमेव निवास करणारी लक्ष्मी आणि चंद्रमौळी [शिवांसह] प्रतिष्ठित गौरीही तूच आहेस.
देवि! जिससे सब शास्त्रों के सार का ज्ञान होता है, वह मेधा तुम्हीं हो। दुर्गम भवसागर से पार उतारने वाली, आसक्तिरहित नौका रूपा दुर्गा भी तुम्हीं हो। कैटभ के शत्रु [विष्णु] के हृदय में एकमात्र निवास करने वाली लक्ष्मी और चन्द्रशेखर [शिव] के साथ प्रतिष्ठित गौरी भी तुम्हीं हो।
Goddess, you are Medhā, who know the essence of all the śāstras; you are Durgā, the boat across the hard ocean of worldly life, unattached. You are Śrī, who has made her one dwelling in the heart of Kaiṭabha’s enemy [Viṣṇu]; you alone are Gaurī, who has made her home with the moon-crowned one [Śiva].
ईषत्सहासममलं परिपूर्णचन्द्र-
बिम्बानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम् ।
अत्यद्भुतं प्रहृतमात्तरुषा तथापि
वक्त्रं विलोक्य सहसा महिषासुरेण ॥ १२ ॥
īṣatsahāsamamalaṃ paripūrṇachandra-
bimbānukāri kanakottamakāntikāntam |
atyadbhutaṃ prahṛtamāttaruṣā tathāpi
vaktraṃ vilokya sahasā mahiṣāsureṇa
तुझे मुख मंद हास्याने युक्त, निर्मळ, पूर्णचंद्राच्या बिंबासारखे आणि उत्तम सुवर्णाच्या कांतीने मनोहर आहे; अशा अद्भुत मुखाला पाहूनही महिषासुराने रागाने त्यावर अचानक प्रहार केला.
तुम्हारा मुख मन्द मुस्कान से युक्त, निर्मल, पूर्ण चन्द्रमा के बिम्ब के समान और उत्तम सुवर्ण की कान्ति से मनोहर है; ऐसे अद्भुत मुख को देखकर भी महिषासुर ने क्रोध में भरकर सहसा उस पर प्रहार किया।
Gently smiling, spotless, like the disc of the full moon, lovely with the radiance of the finest gold: so wonderful was your face, and yet Mahiṣāsura, seized by anger, saw it and struck at it at once.
दृष्ट्वा तु देवि कुपितं भ्रुकुटीकराल-
मुद्यच्छशाङ्कसदृशच्छवि यन्न सद्यः ।
प्राणान्मुमोच महिषस्तदतीव चित्रं
कैर्जीव्यते हि कुपितान्तकदर्शनेन ॥ १३ ॥
dṛṣṭvā tu devi kupitaṃ bhrukuṭīkarāla-
mudyachchhaśāṅkasadṛśachchhavi yanna sadyaḥ |
prāṇānmumocha mahiṣastadatīva chitraṃ
kairjīvyate hi kupitāntakadarśanena
हे देवी, तेच मुख क्रोधाने उगवत्या चंद्रासारखे लाल आणि ताणलेल्या भुवयांनी विक्राळ झाले, ते पाहूनही महिषासुराचे प्राण तत्काळ गेले नाहीत, हे मोठे आश्चर्य आहे; कारण क्रोधित यमाला पाहून कोण जिवंत राहू शकेल?
देवि! वही मुख जब क्रोध से उदय होते चन्द्रमा की भाँति लाल और तनी हुई भौंहों से विकराल हो उठा, तब उसे देखकर भी महिषासुर के प्राण तुरंत नहीं निकल गए, यह बड़े आश्चर्य की बात है; क्योंकि क्रोध में भरे हुए यमराज को देखकर कौन जीवित रह सकता है?
But, Goddess, that Mahiṣa did not give up his life at once on seeing your face, angry, fearsome with knitted brows, red as the rising moon: that is truly a wonder. For who can live after seeing Death himself enraged?
देवि प्रसीद परमा भवती भवाय
सद्यो विनाशयसि कोपवती कुलानि ।
विज्ञातमेतदधुनैव यदस्तमेत-
न्नीतं बलं सुविपुलं महिषासुरस्य ॥ १४ ॥
devi prasīda paramā bhavatī bhavāya
sadyo vināśayasi kopavatī kulāni |
vijñātametadadhunaiva yadastameta-
nnītaṃ balaṃ suvipulaṃ mahiṣāsurasya
हे देवी, प्रसन्न हो. तू परम आहेस आणि जगाच्या कल्याणासाठी आहेस; कोपलीस की क्षणात कुळेच्या कुळे नष्ट करतेस. महिषासुराची ही प्रचंड सेना नष्ट झाली तेव्हा हे आत्ताच समजले.
देवि! प्रसन्न हो। तुम परम रूपा हो और जगत के कल्याण के लिए हो; कुपित होने पर तुम तत्काल ही कुलों का नाश कर डालती हो। यह बात अभी जानने में आई, जब महिषासुर की यह विशाल सेना नष्ट कर दी गई।
Goddess, be gracious. You, the supreme one, are for the welfare [of the world]; when angered, you destroy whole races at once. This we have come to know just now, now that the vast army of Mahiṣāsura has been brought to its end.
ते सम्मता जनपदेषु धनानि तेषां
तेषां यशांसि न च सीदति धर्मवर्गः ।
धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा
येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना ॥ १५ ॥
te sammatā janapadeṣu dhanāni teṣāṃ
teṣāṃ yaśāṃsi na cha sīdati dharmavargaḥ |
dhanyāsta eva nibhṛtātmajabhṛtyadārā
yeṣāṃ sadābhyudayadā bhavatī prasannā
सदैव उत्कर्ष देणारी तू ज्यांच्यावर प्रसन्न असतेस, तेच समाजात मान्य असतात, त्यांनाच धन आणि यश मिळते, त्यांचा धर्म कधी शिथिल होत नाही, आणि आज्ञाधारक पुत्र, सेवक आणि पत्नी यांच्यासह तेच धन्य होत.
सदा अभ्युदय देने वाली तुम जिन पर प्रसन्न रहती हो, वे ही देश में सम्मानित हैं, उन्हीं को धन और यश मिलता है, उनका धर्म कभी शिथिल नहीं होता, और आज्ञाकारी पुत्र, सेवक और पत्नी के साथ वे ही धन्य हैं।
Those to whom you, the giver of prosperity, are always gracious are honoured among the people; theirs is wealth, theirs is fame, and their dharma never fails. They alone are blessed, with obedient sons, servants and wives.
धर्म्याणि देवि सकलानि सदैव कर्मा-
ण्यत्यादृतः प्रतिदिनं सुकृती करोति ।
स्वर्गं प्रयाति च ततो भवतीप्रसादा-
ल्लोकत्रयेऽपि फलदा ननु देवि तेन ॥ १६ ॥
dharmyāṇi devi sakalāni sadaiva karmā-
ṇyatyādṛtaḥ pratidinaṃ sukṛtī karoti |
svargaṃ prayāti cha tato bhavatīprasādā-
llokatraye'pi phaladā nanu devi tena
हे देवी, तुझ्याच कृपेने पुण्यवान पुरुष दररोज अत्यंत आदराने सर्व धर्मानुकूल कर्मे करतो आणि मग स्वर्गाला जातो; म्हणून तूच त्रैलोक्यात फल देणारी आहेस.
देवि! तुम्हारी ही कृपा से पुण्यात्मा पुरुष प्रतिदिन बड़े आदर से सब धर्मानुकूल कर्म करता है और फिर स्वर्ग जाता है; इसलिए तुम निश्चय ही तीनों लोकों में फल देने वाली हो।
Goddess, by your grace the virtuous man performs every righteous act every day, with great care, and so goes to heaven. Are you not, then, the giver of fruit in all three worlds?
दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः
स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि ।
दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या
सर्वोपकारकरणाय सदाऽऽर्द्रचित्ता ॥ १७ ॥
durge smṛtā harasi bhītimaśeṣajantoḥ
svasthaiḥ smṛtā matimatīva śubhāṃ dadāsi |
dāridryaduḥkhabhayahāriṇi kā tvadanyā
sarvopakārakaraṇāya sadā''rdrachittā
हे दुर्गे, स्मरण करताच तू सर्व प्राण्यांचे भय हरतेस, आणि स्वस्थ असलेल्यांनी स्मरण केल्यास त्यांना अत्यंत कल्याणकारी बुद्धी देतेस. दारिद्र्य, दुःख आणि भय हरणाऱ्या देवी, सर्वांवर उपकार करण्यासाठी जिचे चित्त सदैव दयार्द्र असते अशी तुझ्याशिवाय दुसरी कोण आहे?
माँ दुर्गे! स्मरण करने पर तुम सब प्राणियों का भय हर लेती हो, और स्वस्थ पुरुषों द्वारा स्मरण किए जाने पर उन्हें परम कल्याणमयी बुद्धि देती हो। दुःख, दरिद्रता और भय हरने वाली देवि! तुम्हारे सिवा दूसरी कौन है, जिसका चित्त सबका उपकार करने के लिए सदा दयार्द्र रहता हो?
Durgā, remembered, you take away the fear of every creature; remembered by those at ease, you give them a mind most auspicious. Who but you, remover of poverty, pain and fear, has a heart ever tender to help all?
Note
This is among the most recited verses of the Saptaśatī, and is often said on its own.
एभिर्हतैर्जगदुपैति सुखं तथैते
कुर्वन्तु नाम नरकाय चिराय पापम् ।
संग्राममृत्युमधिगम्य दिवं प्रयान्तु
मत्वेति नूनमहितान् विनिहंसि देवि ॥ १८ ॥
ebhirhatairjagadupaiti sukhaṃ tathaite
kurvantu nāma narakāya chirāya pāpam |
saṃgrāmamṛtyumadhigamya divaṃ prayāntu
matveti nūnamahitān vinihaṃsi devi
‘यांच्या वधाने जगाला सुख मिळो; आणि दीर्घकाळ नरकात राहण्याइतके पाप यांनी केले असले तरी युद्धात मृत्यू पावून हे स्वर्गाला जावोत’, हे देवी, असाच विचार करून तू निश्चितच शत्रूंचा वध करतेस.
‘इनके मारे जाने से संसार को सुख मिले; और ये चिरकाल तक नरक में रहने योग्य पाप भले ही करते रहे हों, युद्ध में मृत्यु पाकर स्वर्ग जाएँ’, देवि! निश्चय ही यही सोचकर तुम शत्रुओं का वध करती हो।
‘By the slaying of these the world will have happiness; and though they may have sinned enough for a long stay in hell, let them meet death in battle and go to heaven’: thinking so, Goddess, you surely slay the enemies.
दृष्ट्वैव किं न भवती प्रकरोति भस्म
सर्वासुरानरिषु यत्प्रहिणोषि शस्त्रम् ।
लोकान् प्रयान्तु रिपवोऽपि हि शस्त्रपूता
इत्थं मतिर्भवति तेष्वपि तेऽतिसाध्वी ॥ १९ ॥
dṛṣṭvaiva kiṃ na bhavatī prakaroti bhasma
sarvāsurānariṣu yatprahiṇoṣi śastram |
lokān prayāntu ripavo'pi hi śastrapūtā
itthaṃ matirbhavati teṣvapi te'tisādhvī
केवळ दृष्टिक्षेपाने तू सर्व असुरांना भस्म करू शकत नाहीस का? तरीही तू शत्रूंवर शस्त्रे सोडतेस, कारण शस्त्रांनी पवित्र होऊन शत्रूही उत्तम लोकांना जावोत; त्यांच्याविषयीही तुझा विचार इतका उत्तम आहे.
क्या तुम दृष्टि मात्र से सब असुरों को भस्म नहीं कर सकतीं? फिर भी तुम शत्रुओं पर शस्त्र चलाती हो, ताकि शस्त्रों से पवित्र होकर शत्रु भी उत्तम लोकों में जाएँ। उनके प्रति भी तुम्हारा विचार ऐसा उत्तम है।
Could you not reduce all the demons to ashes with a single look? Yet you hurl your weapons at the enemies, so that, purified by your weapons, even enemies may reach the higher worlds. So kind is your purpose, even towards them.
खड्गप्रभानिकरविस्फुरणैस्तथोग्रैः
शूलाग्रकान्तिनिवहेन दृशोऽसुराणाम् ।
यन्नागता विलयमंशुमदिन्दुखण्ड-
योग्याननं तव विलोकयतां तदेतत् ॥ २० ॥
khaḍgaprabhānikaravisphuraṇaistathograiḥ
śūlāgrakāntinivahena dṛśo'surāṇām |
yannāgatā vilayamaṃśumadindukhaṇḍa-
yogyānanaṃ tava vilokayatāṃ tadetat
तुझ्या खड्गाच्या प्रभेच्या उग्र झगमगाटाने आणि त्रिशूळाच्या टोकाच्या तेजाने असुरांचे डोळे नष्ट झाले नाहीत, कारण ते किरणांनी युक्त चंद्रकोरीसारख्या तुझ्या मुखाकडे पाहत होते.
तुम्हारे खड्ग की प्रभा के भयंकर चमकते समूह से और त्रिशूल की नोक की कान्ति से असुरों की आँखें नष्ट नहीं हुईं, क्योंकि वे किरणों से युक्त चन्द्रखण्ड के समान तुम्हारे मुख को देख रहे थे।
The eyes of the demons were not destroyed by the dazzling flashes of your sword and the fierce gleam of your trident’s point, because they were looking at your face, which is like a portion of the radiant moon.
दुर्वृत्तवृत्तशमनं तव देवि शीलं
रूपं तथैतदविचिन्त्यमतुल्यमन्यैः ।
वीर्यं च हन्तृ हृतदेवपराक्रमाणां
वैरिष्वपि प्रकटितैव दया त्वयेत्थम् ॥ २१ ॥
durvṛttavṛttaśamanaṃ tava devi śīlaṃ
rūpaṃ tathaitadavichintyamatulyamanyaiḥ |
vīryaṃ cha hantṛ hṛtadevaparākramāṇāṃ
vairiṣvapi prakaṭitaiva dayā tvayettham
हे देवी, दुराचाऱ्यांचे वर्तन शमवणे हा तुझा स्वभाव आहे; तुझे हे रूप अचिंत्य आणि अतुलनीय आहे; आणि ज्यांनी देवांचा पराक्रम हरला होता त्यांचा तुझा पराक्रम नाश करतो. अशा प्रकारे तू शत्रूंवरही दयाच प्रकट केली आहेस.
देवि! दुराचारियों के आचरण को शान्त करना तुम्हारा स्वभाव है; तुम्हारा यह रूप अचिन्त्य है और दूसरों से इसकी तुलना नहीं हो सकती; और तुम्हारा पराक्रम उनका नाश करने वाला है, जिन्होंने देवताओं का पराक्रम हर लिया था। इस प्रकार तुमने शत्रुओं पर भी दया ही प्रकट की है।
Goddess, your nature is to subdue the conduct of the wicked; this form of yours is beyond thought and beyond compare with any other; and your might destroys those who had robbed the gods of their valour. Even towards your enemies you have shown kindness in this way.
केनोपमा भवतु तेऽस्य पराक्रमस्य
रूपं च शत्रुभयकार्यतिहारि कुत्र ।
चित्ते कृपा समरनिष्ठुरता च दृष्टा
त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेऽपि ॥ २२ ॥
kenopamā bhavatu te'sya parākramasya
rūpaṃ cha śatrubhayakāryatihāri kutra |
chitte kṛpā samaraniṣṭhuratā cha dṛṣṭā
tvayyeva devi varade bhuvanatraye'pi
हे वरदायिनी देवी, तुझ्या या पराक्रमाची तुलना कोणाशी होईल? शत्रूंना भय देणारे आणि अत्यंत मनोहर असे रूप तरी आणखी कोठे आहे? हृदयात कृपा आणि युद्धात निष्ठुरता, त्रैलोक्यात या दोन्ही केवळ तुझ्यातच दिसल्या आहेत.
वरदायिनी देवि! तुम्हारे इस पराक्रम की किसके साथ तुलना हो सकती है? शत्रुओं को भय देने वाला और अत्यन्त मनोहर ऐसा रूप भी और कहाँ है? हृदय में कृपा और युद्ध में निष्ठुरता, तीनों लोकों में ये दोनों केवल तुम्हीं में देखी गई हैं।
To what could this valour of yours be compared? Where else is there such beauty, which strikes fear into enemies and yet enchants beyond measure? Compassion in the heart and relentlessness in battle, Goddess, giver of boons, have been seen in you alone in all the three worlds.
त्रैलोक्यमेतदखिलं रिपुनाशनेन
त्रातं त्वया समरमूर्धनि तेऽपि हत्वा ।
नीता दिवं रिपुगणा भयमप्यपास्तम्
अस्माकमुन्मदसुरारिभवं नमस्ते ॥ २३ ॥
trailokyametadakhilaṃ ripunāśanena
trātaṃ tvayā samaramūrdhani te'pi hatvā |
nītā divaṃ ripugaṇā bhayamapyapāstam
asmākamunmadasurāribhavaṃ namaste
शत्रूंचा नाश करून तू हे संपूर्ण त्रैलोक्य वाचवले आहेस; रणांगणात त्या शत्रूंनाही मारून स्वर्गात पोहोचवले आहेस, आणि उन्मत्त दैत्यांपासून वाटणारे आमचे भयही दूर केले आहेस. तुला नमस्कार असो.
तुमने शत्रुओं का नाश करके इस सम्पूर्ण त्रिलोकी की रक्षा की है; युद्ध के मुहाने पर उन शत्रुओं को भी मारकर स्वर्ग पहुँचाया है, और उन्मत्त दैत्यों से होने वाले हमारे भय को भी दूर कर दिया है। तुम्हें नमस्कार है।
By destroying the enemies you have saved the whole of the three worlds; slaying them at the front of the battle, you have led even those hosts of enemies to heaven, and taken away our fear of the frenzied enemies of the gods. Salutation to you.
शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके ।
घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिःस्वनेन च ॥ २४ ॥
śūlena pāhi no devi pāhi khaḍgena chāmbike |
ghaṇṭāsvanena naḥ pāhi chāpajyāniḥsvanena cha
हे देवी, शूळाने आमचे रक्षण कर. हे अंबिके, खड्गाने आमचे रक्षण कर, आणि घंटेच्या नादाने व धनुष्याच्या टणत्काराने आमचे रक्षण कर.
देवि! शूल से हमारी रक्षा करो। अम्बिके! खड्ग से हमारी रक्षा करो, और घण्टे की ध्वनि तथा धनुष की टंकार से भी हमारी रक्षा करो।
Goddess, protect us with your spear; protect us with your sword, Ambikā; protect us with the sound of your bell and the twang of your bowstring.
Note
Verses 24 to 27 are often recited on their own, as a prayer for protection.
प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे ।
भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि ॥ २५ ॥
prāchyāṃ rakṣa pratīchyāṃ cha chaṇḍike rakṣa dakṣiṇe |
bhrāmaṇenātmaśūlasya uttarasyāṃ tatheśvari
हे चंडिके, पूर्वेला आणि पश्चिमेला आमचे रक्षण कर, दक्षिणेला रक्षण कर; आणि हे ईश्वरी, आपला शूळ फिरवून उत्तरेलाही रक्षण कर.
चण्डिके! पूर्व और पश्चिम में हमारी रक्षा करो, दक्षिण में रक्षा करो; और ईश्वरि! अपने शूल को घुमाकर उत्तर में भी रक्षा करो।
Caṇḍikā, protect [us] in the east and in the west; protect [us] in the south; and, Īśvarī, by whirling your spear, in the north too.
सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते ।
यानि चात्यर्थघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम् ॥ २६ ॥
saumyāni yāni rūpāṇi trailokye vicharanti te |
yāni chātyarthaghorāṇi tai rakṣāsmāṃstathā bhuvam
त्रैलोक्यात संचार करणाऱ्या तुझ्या सौम्य आणि अत्यंत घोर रूपांनी आमचे आणि पृथ्वीचे रक्षण कर.
तीनों लोकों में तुम्हारे जो सौम्य और जो अत्यन्त भयंकर रूप विचरते हैं, उनके द्वारा हमारी और पृथ्वी की रक्षा करो।
With those gentle forms of yours that wander the three worlds, and with those that are most terrible, protect us and the earth.
खड्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि तेऽम्बिके ।
करपल्लवसङ्गीनि तैरस्मान् रक्ष सर्वतः ॥ २७ ॥
khaḍgaśūlagadādīni yāni chāstrāṇi te'mbike |
karapallavasaṅgīni tairasmān rakṣa sarvataḥ
हे अंबिके, तुझ्या कोमल हातांत असलेली खड्ग, शूळ, गदा आदी जी अस्त्रे आहेत, त्यांनी सर्व बाजूंनी आमचे रक्षण कर.
अम्बिके! तुम्हारे करपल्लवों में रहने वाले खड्ग, शूल, गदा आदि जो अस्त्र हैं, उनसे सब ओर से हमारी रक्षा करो।
Ambikā, with the sword, the spear, the mace and the other weapons that rest in your tender hands, protect us on every side.
ऋषिरुवाच ॥ २८ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
एवं स्तुता सुरैर्दिव्यैः कुसुमैर्नन्दनोद्भवैः ।
अर्चिता जगतां धात्री तथा गन्धानुलेपनैः ॥ २९ ॥
evaṃ stutā surairdivyaiḥ kusumairnandanodbhavaiḥ |
architā jagatāṃ dhātrī tathā gandhānulepanaiḥ
अशा प्रकारे देवांनी जगन्मातेची स्तुती केली आणि नंदनवनातील दिव्य फुलांनी व गंध-लेपनांनी तिचे पूजन केले;
इस प्रकार देवताओं ने जगन्माता की स्तुति की और नन्दनवन के दिव्य पुष्पों तथा गन्ध और अनुलेपन से उनका पूजन किया;
Thus praised by the gods, the mother of the worlds was worshipped with heavenly flowers grown in Nandana, and with perfumes and unguents;
भक्त्या समस्तैस्त्रिदशैर्दिव्यैर्धूपैस्तु धूपिता ।
प्राह प्रसादसुमुखी समस्तान् प्रणतान् सुरान् ॥ ३० ॥
bhaktyā samastaistridaśairdivyairdhūpaistu dhūpitā |
prāha prasādasumukhī samastān praṇatān surān
आणि सर्व देवांनी भक्तीने दिव्य धूपांनी तिला धूप दाखवला, तेव्हा प्रसन्नमुखी देवी नमन करणाऱ्या सर्व देवांना म्हणाली.
और जब सब देवताओं ने भक्तिपूर्वक दिव्य धूप से उन्हें धूपित किया, तब प्रसन्नमुखी देवी ने प्रणाम करते हुए सब देवताओं से कहा।
and when all the gods, in devotion, had offered her heavenly incense, she, gracious of face, spoke to all the gods bowed before her.
देव्युवाच ॥ ३१ ॥devyuvāchaदेवी म्हणाली:देवी बोलीं:The Goddess said:
व्रियतां त्रिदशाः सर्वे यदस्मत्तोऽभिवाञ्छितम् ॥ ३२ ॥
vriyatāṃ tridaśāḥ sarve yadasmatto'bhivāñchhitam
हे देवांनो, तुम्ही सर्वजण माझ्याकडून जे इच्छिता ते मागा.
देवताओ! तुम सब मुझसे जो चाहते हो, वह माँगो।
Gods, all of you, ask for whatever you desire of me.
देवा ऊचुः ॥ ३३ ॥devā ūchuḥदेव म्हणाले:देवता बोले:The gods said:
भगवत्या कृतं सर्वं न किञ्चिदवशिष्यते ॥ ३४ ॥
bhagavatyā kṛtaṃ sarvaṃ na kiñchidavaśiṣyate
भगवतीने सर्व काही केले आहे; आता काहीही उरले नाही,
भगवती ने सब कुछ कर दिया है, अब कुछ भी शेष नहीं है,
The blessed one has done everything; nothing remains [to be done],
यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः ।
यदि चापि वरो देयस्त्वयास्माकं महेश्वरि ॥ ३५ ॥
yadayaṃ nihataḥ śatrurasmākaṃ mahiṣāsuraḥ |
yadi chāpi varo deyastvayāsmākaṃ maheśvari
कारण आमचा हा शत्रू महिषासुर मारला गेला आहे. तरीही, हे महेश्वरी, जर तू आम्हाला वर देणार असशील, तर
क्योंकि हमारा यह शत्रु महिषासुर मारा गया। महेश्वरि! फिर भी यदि तुम हमें वर देना चाहती हो, तो
since this enemy of ours, Mahiṣāsura, has been slain. Yet if a boon is to be given to us, great Goddess,
संस्मृता संस्मृता त्वं नो हिंसेथाः परमापदः ।
यश्च मर्त्यः स्तवैरेभिस्त्वां स्तोष्यत्यमलानने ॥ ३६ ॥
saṃsmṛtā saṃsmṛtā tvaṃ no hiṃsethāḥ paramāpadaḥ |
yaścha martyaḥ stavairebhistvāṃ stoṣyatyamalānane
आम्ही जेव्हा जेव्हा तुझे स्मरण करू तेव्हा तेव्हा आमची महासंकटे नष्ट कर. आणि हे निर्मळमुखी, जो मनुष्य या स्तोत्रांनी तुझी स्तुती करील,
हम जब-जब तुम्हारा स्मरण करें, तब-तब तुम हमारी बड़ी-बड़ी आपत्तियों का नाश करो। और हे निर्मल मुख वाली! जो मनुष्य इन स्तोत्रों से तुम्हारी स्तुति करे,
whenever we remember you, destroy our greatest troubles. And, pure-faced one, whatever mortal praises you with these hymns,
तस्य वित्तर्धिविभवैर्धनदारादिसम्पदाम् ।
वृद्धयेऽस्मत्प्रसन्ना त्वं भवेथाः सर्वदाम्बिके ॥ ३७ ॥
tasya vittardhivibhavairdhanadārādisampadām |
vṛddhaye'smatprasannā tvaṃ bhavethāḥ sarvadāmbike
हे अंबिके, त्याच्या वित्त, समृद्धी व वैभवाची आणि धन, पत्नी आदी संपत्तीची वृद्धी करण्यासाठी तू सदैव आमच्यावर प्रसन्न राहा.
अम्बिके! उसके वित्त, समृद्धि और वैभव तथा धन, पत्नी आदि सम्पत्ति की वृद्धि के लिए तुम सदा हम पर प्रसन्न रहना।
may you, pleased with us, always bring about the growth of his wealth, prosperity and splendour, and of his riches, his wife and every good thing, Ambikā.
ऋषिरुवाच ॥ ३८ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
इति प्रसादिता देवैर्जगतोऽर्थे तथाऽत्मनः ।
तथेत्युक्त्वा भद्रकाली बभूवान्तर्हिता नृप ॥ ३९ ॥
iti prasāditā devairjagato'rthe tathā'tmanaḥ |
tathetyuktvā bhadrakālī babhūvāntarhitā nṛpa
हे राजा, देवांनी जगाच्या आणि स्वतःच्या कल्याणासाठी असे प्रसन्न केल्यावर भद्रकाली ‘तथास्तु’ म्हणून अंतर्धान पावली.
राजन्! देवताओं ने जगत के और अपने कल्याण के लिए जब इस प्रकार प्रसन्न किया, तब भद्रकाली ‘तथास्तु’ कहकर अन्तर्धान हो गईं।
Propitiated thus by the gods, for the sake of the world and of themselves, Bhadrakālī said ‘So be it’ and vanished, O king.
इत्येतत्कथितं भूप सम्भूता सा यथा पुरा ।
देवी देवशरीरेभ्यो जगत्त्रयहितैषिणी ॥ ४० ॥
ityetatkathitaṃ bhūpa sambhūtā sā yathā purā |
devī devaśarīrebhyo jagattrayahitaiṣiṇī
हे भूपाला, पूर्वी त्रैलोक्याचे हित इच्छिणारी देवी देवांच्या देहांतून कशी प्रकट झाली, ते मी तुला सांगितले.
भूपाल! इस प्रकार पूर्वकाल में तीनों लोकों का हित चाहने वाली देवी जिस प्रकार देवताओं के शरीरों से प्रकट हुई थीं, वह मैंने कहा।
So, O king, I have told you how, long ago, the Goddess who seeks the good of the three worlds came forth from the bodies of the gods.
पुनश्च गौरीदेहात् सा समुद्भूता यथाभवत् ।
वधाय दुष्टदैत्यानां तथा शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ४१ ॥
punaścha gaurīdehāt sā samudbhūtā yathābhavat |
vadhāya duṣṭadaityānāṃ tathā śumbhaniśumbhayoḥ
पुन्हा ती गौरीच्या देहातून दुष्ट दैत्यांचा आणि शुंभ-निशुंभांचा वध करण्यासाठी
फिर वे गौरी के शरीर से जिस प्रकार दुष्ट दैत्यों तथा शुम्भ-निशुम्भ का वध करने के लिए
And again, how she came forth from the body of Gaurī to slay the wicked demons, and Śumbha and Niśumbha,
रक्षणाय च लोकानां देवानामुपकारिणी ।
तच्छृणुष्व मयाऽख्यातं यथावत्कथयामि ते ॥ ह्रीं ॐ ॥ ४२ ॥
rakṣaṇāya cha lokānāṃ devānāmupakāriṇī |
tachchhṛṇuṣva mayā'khyātaṃ yathāvatkathayāmi te || hrīṃ oṃ
आणि लोकांच्या रक्षणासाठी कशी प्रकट झाली, देवांवर उपकार करणाऱ्या त्या देवीची ती कथा ऐक; मी तुला जशीच्या तशी सांगतो.
और लोकों की रक्षा के लिए प्रकट हुईं, देवताओं का उपकार करने वाली उन देवी की वह कथा सुनो; मैं तुम्हें यथावत् कहता हूँ।
and to protect the worlds, she who helps the gods: hear it, as I tell it to you truly.
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शक्रादिस्तुतिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye śakrādistutirnāma chaturtho'dhyāyaḥ || 4 ||
Durga Saptashati, chapter 4: The praise by Indra and the gods · shlokpath.com/saptashati/4/