विनियोगः
ॐ मध्यमचरित्रस्य विष्णुर्ऋषिः, महालक्ष्मीर्देवता, उष्णिक् छन्दः, शाकम्भरी शक्तिः, दुर्गा बीजम्, वायुस्तत्त्वम्, यजुर्वेदः स्वरूपम्, श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थं मध्यमचरित्रजपे विनियोगः ।
oṃ madhyamacharitrasya viṣṇurṛṣiḥ, mahālakṣmīrdevatā, uṣṇik chhandaḥ, śākambharī śaktiḥ, durgā bījam, vāyustattvam, yajurvedaḥ svarūpam, śrīmahālakṣmīprītyarthaṃ madhyamacharitrajape viniyogaḥ |
ॐ मध्यम चरित्राचे ऋषी विष्णू, देवता महालक्ष्मी, छंद उष्णिक्, शक्ती शाकंभरी, बीज दुर्गा, तत्त्व वायू आणि स्वरूप यजुर्वेद आहे. श्रीमहालक्ष्मीच्या प्रीत्यर्थ मध्यम चरित्राच्या जपात याचा विनियोग आहे.
ॐ मध्यम चरित्र के ऋषि विष्णु, देवता महालक्ष्मी, छन्द उष्णिक्, शक्ति शाकम्भरी, बीज दुर्गा, तत्त्व वायु और स्वरूप यजुर्वेद है। श्रीमहालक्ष्मी की प्रसन्नता के लिए मध्यम चरित्र के जप में इसका विनियोग है।
Om. Of the middle episode the seer is Viṣṇu; the deity, Mahālakṣmī; the metre, uṣṇik; the power, Śākambharī; the seed, Durgā; the element, wind; the form, the Yajurveda. It is recited for the pleasure of Śrī Mahālakṣmī.
ध्यानम्
ॐ अक्षस्रक्परशुं गदेषुकुलिशं पद्मं धनुष्कुण्डिकां
दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुराभाजनम् ।
शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तैः प्रसन्नाननां
सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम्
oṃ akṣasrakparaśuṃ gadeṣukuliśaṃ padmaṃ dhanuṣkuṇḍikāṃ
daṇḍaṃ śaktimasiṃ cha charma jalajaṃ ghaṇṭāṃ surābhājanam |
śūlaṃ pāśasudarśane cha dadhatīṃ hastaiḥ prasannānanāṃ
seve sairibhamardinīmiha mahālakṣmīṃ sarojasthitām
ॐ जी हातांत अक्षमाला, परशू, गदा, बाण, वज्र, कमळ, धनुष्य, कमंडलू, दंड, शक्ती, खड्ग, ढाल, शंख, घंटा, मधुपात्र, शूळ, पाश आणि सुदर्शन चक्र धारण करते, जिचे मुख प्रसन्न आहे, त्या कमलासनावरील महिषासुरमर्दिनी महालक्ष्मीचे मी सेवन करतो.
ॐ जो अपने हाथों में अक्षमाला, फरसा, गदा, बाण, वज्र, पद्म, धनुष, कमण्डलु, दण्ड, शक्ति, खड्ग, ढाल, शंख, घण्टा, मधुपात्र, शूल, पाश और सुदर्शन चक्र धारण करती हैं, जिनका मुख प्रसन्न है, उन कमलासन पर बैठी महिषासुरमर्दिनी महालक्ष्मी का मैं सेवन करता हूँ।
Om. Here I worship Mahālakṣmī, slayer of the buffalo demon, seated on a lotus, gracious of face, who holds in her hands the rosary, axe, mace, arrow, thunderbolt, lotus, bow, water-pot, staff, spear, sword, shield, conch, bell, wine-cup, trident, noose and the discus Sudarśana.
ॐ ह्रीं ऋषिरुवाच ॥ १ ॥oṃ hrīṃ ṛṣiruvāchaॐ ह्रीं ऋषी म्हणाले:ॐ ह्रीं ऋषि बोले:Om hrīṃ. The sage said:
देवासुरमभूद् युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा ।
महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे ॥ २ ॥
devāsuramabhūd yuddhaṃ pūrṇamabdaśataṃ purā |
mahiṣe'surāṇāmadhipe devānāṃ cha purandare
पूर्वी देव आणि असुर यांच्यात पूर्ण शंभर वर्षे युद्ध झाले. त्या वेळी असुरांचा अधिपती महिष आणि देवांचा अधिपती इंद्र होता.
पूर्वकाल में देवताओं और असुरों में पूरे सौ वर्षों तक युद्ध हुआ था। उस समय असुरों का स्वामी महिष और देवताओं के नायक इन्द्र थे।
Long ago there was a war between the gods and the demons that lasted a full hundred years, when Mahiṣa was lord of the demons and Purandara [Indra] of the gods.
तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम् ।
जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽभून्महिषासुरः ॥ ३ ॥
tatrāsurairmahāvīryairdevasainyaṃ parājitam |
jitvā cha sakalān devānindro'bhūnmahiṣāsuraḥ
त्या युद्धात महापराक्रमी असुरांनी देवांच्या सेनेचा पराभव केला आणि सर्व देवांना जिंकून महिषासुर इंद्र झाला.
उस युद्ध में महापराक्रमी असुरों से देवताओं की सेना परास्त हो गई, और सब देवताओं को जीतकर महिषासुर इन्द्र बन बैठा।
There the army of the gods was defeated by the mighty demons, and having conquered all the gods, Mahiṣāsura became Indra.
ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम् ।
पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेशगरुडध्वजौ ॥ ४ ॥
tataḥ parājitā devāḥ padmayoniṃ prajāpatim |
puraskṛtya gatāstatra yatreśagaruḍadhvajau
तेव्हा पराजित देव प्रजापती ब्रह्मदेवांना पुढे करून जिथे शंकर आणि विष्णू होते तिथे गेले.
तब पराजित देवता प्रजापति ब्रह्मा को आगे करके उस स्थान पर गए, जहाँ भगवान शंकर और विष्णु विराजमान थे।
Then the defeated gods, with Brahmā, the lotus-born lord of creatures, at their head, went to where Śiva and Viṣṇu were.
यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् ।
त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम् ॥ ५ ॥
yathāvṛttaṃ tayostadvanmahiṣāsuracheṣṭitam |
tridaśāḥ kathayāmāsurdevābhibhavavistaram
देवांनी महिषासुराची कृत्ये आणि आपला पराभव यांचा सर्व वृत्तांत त्या दोघांना जसाच्या तसा सांगितला.
देवताओं ने महिषासुर के पराक्रम और अपनी पराजय का सारा वृत्तान्त उन दोनों से यथावत् कह सुनाया।
The gods told them all that Mahiṣāsura had done, just as it had happened, and how the gods had been humbled.
सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च ।
अन्येषां चाधिकारान् स स्वयमेवाधितिष्ठति ॥ ६ ॥
sūryendrāgnyanilendūnāṃ yamasya varuṇasya cha |
anyeṣāṃ chādhikārān sa svayamevādhitiṣṭhati
तो सूर्य, इंद्र, अग्नी, वायू, चंद्र, यम, वरुण आणि इतर देवांचेही अधिकार स्वतःच चालवतो.
वह सूर्य, इन्द्र, अग्नि, वायु, चन्द्रमा, यम, वरुण तथा अन्य देवताओं के भी अधिकार स्वयं ही चलाता है।
He himself has taken over the offices of the Sun, Indra, Agni, Vāyu, the Moon, Yama and Varuṇa, and of the others.
स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि ।
विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना ॥ ७ ॥
svargānnirākṛtāḥ sarve tena devagaṇā bhuvi |
vicharanti yathā martyā mahiṣeṇa durātmanā
त्या दुरात्म्या महिषाने सर्व देवांना स्वर्गातून हाकलून दिले आहे; ते आता माणसांप्रमाणे पृथ्वीवर फिरतात.
उस दुरात्मा महिष ने सब देवताओं को स्वर्ग से निकाल दिया है; अब वे मनुष्यों की भाँति पृथ्वी पर विचरते हैं।
Driven out of heaven by that evil-souled Mahiṣa, all the hosts of gods wander the earth like mortals.
एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम् ।
शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम् ॥ ८ ॥
etadvaḥ kathitaṃ sarvamamarārivicheṣṭitam |
śaraṇaṃ vaḥ prapannāḥ smo vadhastasya vichintyatām
देवशत्रूची ही सर्व कृत्ये आम्ही तुम्हाला सांगितली. आम्ही तुम्हाला शरण आलो आहोत; त्याच्या वधाचा उपाय योजा.
दैत्यों की यह सारी करतूत हमने आपसे कह सुनाई। हम आपकी शरण में आए हैं; उसके वध का उपाय सोचिए।
We have told you all that the enemy of the gods has done. We have come to you for refuge; consider how he may be slain.
इत्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः ।
चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ ॥ ९ ॥
itthaṃ niśamya devānāṃ vachāṃsi madhusūdanaḥ |
chakāra kopaṃ śambhuścha bhrukuṭīkuṭilānanau
देवांचे हे बोलणे ऐकून मधुसूदन आणि शंभू क्रुद्ध झाले; त्यांच्या भुवया ताणल्या गेल्या आणि मुखे वक्र झाली.
देवताओं के ये वचन सुनकर भगवान विष्णु और शंकर ने क्रोध किया; उनकी भौंहें तन गईं और मुख टेढ़ा हो गया।
Hearing these words of the gods, Madhusūdana [Viṣṇu] and Śambhu grew angry, their faces twisted with frowning brows.
ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः ।
निश्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥ १० ॥
tato'tikopapūrṇasya chakriṇo vadanāttataḥ |
niśchakrāma mahattejo brahmaṇaḥ śaṅkarasya cha
तेव्हा अतिशय क्रोधाने भरलेल्या चक्रधारी विष्णूंच्या मुखातून महान तेज बाहेर पडले; ब्रह्मदेव आणि शंकरांकडूनही.
तब अत्यन्त कोप से भरे हुए चक्रधारी विष्णु के मुख से एक महान तेज प्रकट हुआ; इसी प्रकार ब्रह्मा और शंकर के मुख से भी तेज निकला।
Then from the face of the bearer of the discus, filled with great anger, a great radiance came forth, and from Brahmā and Śaṅkara too;
अन्येषां चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः ।
निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत ॥ ११ ॥
anyeṣāṃ chaiva devānāṃ śakrādīnāṃ śarīrataḥ |
nirgataṃ sumahattejastachchaikyaṃ samagachchhata
इंद्रादी इतर देवांच्या देहांतूनही प्रचंड तेज निघाले आणि ते सर्व एकत्र झाले.
इन्द्र आदि अन्य देवताओं के शरीर से भी बड़ा भारी तेज निकला और वह सब मिलकर एक हो गया।
and from the bodies of the other gods, Indra and the rest, a very great radiance came forth, and it all came together into one.
अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम् ।
ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम् ॥ १२ ॥
atīva tejasaḥ kūṭaṃ jvalantamiva parvatam |
dadṛśuste surāstatra jvālāvyāptadigantaram
देवांनी तेथे तेजाचा एक पुंज पाहिला, जो जळत्या पर्वतासारखा होता आणि ज्याच्या ज्वाळांनी दिशा व्यापल्या होत्या.
देवताओं ने वहाँ अत्यन्त तेज का एक पुंज देखा, जो जलते हुए पर्वत के समान था और जिसकी ज्वालाएँ दिशाओं में व्याप्त थीं।
The gods saw there a mass of radiance, blazing like a mountain on fire, its flames filling the quarters.
अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम् ।
एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा ॥ १३ ॥
atulaṃ tatra tattejaḥ sarvadevaśarīrajam |
ekasthaṃ tadabhūnnārī vyāptalokatrayaṃ tviṣā
सर्व देवांच्या देहांतून प्रकटलेले ते अतुलनीय तेज एकत्र येऊन एक स्त्री झाले, जिच्या प्रकाशाने त्रैलोक्य व्यापले.
सब देवताओं के शरीर से प्रकट हुए उस अनुपम तेज ने एकत्र होकर एक नारी का रूप धारण कर लिया, जिसके प्रकाश से तीनों लोक व्याप्त हो गए।
That matchless radiance, born from the bodies of all the gods, gathered in one place and became a woman, filling the three worlds with her light.
यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजायत तन्मुखम् ।
याम्येन चाभवन् केशा बाहवो विष्णुतेजसा ॥ १४ ॥
yadabhūchchhāmbhavaṃ tejastenājāyata tanmukham |
yāmyena chābhavan keśā bāhavo viṣṇutejasā
शंकरांच्या तेजाने तिचे मुख झाले, यमाच्या तेजाने केस आणि विष्णूंच्या तेजाने बाहू;
भगवान शंकर के तेज से उनका मुख बना, यमराज के तेज से केश और विष्णु के तेज से भुजाएँ;
From Śiva’s radiance came her face; from Yama’s, her hair; from Viṣṇu’s radiance, her arms;
सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत् ।
वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः ॥ १५ ॥
saumyena stanayoryugmaṃ madhyaṃ chaindreṇa chābhavat |
vāruṇena cha jaṅghorū nitambastejasā bhuvaḥ
चंद्राच्या तेजाने दोन्ही स्तन, इंद्राच्या तेजाने कटी, वरुणाच्या तेजाने मांड्या आणि पोटऱ्या, आणि पृथ्वीच्या तेजाने नितंब;
चन्द्रमा के तेज से दोनों स्तन, इन्द्र के तेज से कटिभाग, वरुण के तेज से जंघा और पिंडली, और पृथ्वी के तेज से नितम्ब;
from the Moon’s, her two breasts; from Indra’s, her waist; from Varuṇa’s, her shanks and thighs; from the Earth’s radiance, her hips;
ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योऽर्कतेजसा ।
वसूनां च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका ॥ १६ ॥
brahmaṇastejasā pādau tadaṅgulyo'rkatejasā |
vasūnāṃ cha karāṅgulyaḥ kaubereṇa cha nāsikā
ब्रह्मदेवांच्या तेजाने चरण, सूर्याच्या तेजाने पायांची बोटे, वसूंच्या तेजाने हातांची बोटे आणि कुबेराच्या तेजाने नाक झाले.
ब्रह्मा के तेज से दोनों चरण, सूर्य के तेज से पैरों की उँगलियाँ, वसुओं के तेज से हाथों की उँगलियाँ और कुबेर के तेज से नासिका बनी।
from Brahmā’s radiance, her feet; from the Sun’s, her toes; from the Vasus’, her fingers; and from Kubera’s, her nose.
तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा ।
नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा ॥ १७ ॥
tasyāstu dantāḥ sambhūtāḥ prājāpatyena tejasā |
nayanatritayaṃ jajñe tathā pāvakatejasā
तिचे दात प्रजापतीच्या तेजाने आणि तीन नेत्र अग्नीच्या तेजाने उत्पन्न झाले.
उनके दाँत प्रजापति के तेज से और तीनों नेत्र अग्नि के तेज से प्रकट हुए।
Her teeth came from the radiance of Prajāpati, and her three eyes were born of the radiance of Fire.
भ्रुवौ च सन्ध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च ।
अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा ॥ १८ ॥
bhruvau cha sandhyayostejaḥ śravaṇāvanilasya cha |
anyeṣāṃ chaiva devānāṃ sambhavastejasāṃ śivā
भुवया दोन्ही संध्यांच्या तेजाने आणि कान वायूच्या तेजाने झाले. अशा प्रकारे इतर देवांच्या तेजानेही ती कल्याणमयी देवी प्रकट झाली.
भौंहें दोनों सन्ध्याओं के और कान वायु के तेज से उत्पन्न हुए। इसी प्रकार अन्य देवताओं के तेज से भी उस कल्याणमयी देवी का प्राकट्य हुआ।
Her brows came from the radiance of the two twilights, her ears from the Wind’s; and so, from the radiance of the other gods too, the auspicious Goddess came to be.
ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् ।
तां विलोक्य मुदं प्रापुरमरा महिषार्दिताः ।
ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च ॥ १९ ॥
tataḥ samastadevānāṃ tejorāśisamudbhavām |
tāṃ vilokya mudaṃ prāpuramarā mahiṣārditāḥ |
tato devā dadustasyai svāni svānyāyudhāni cha
सर्व देवांच्या तेजःपुंजातून प्रकटलेल्या त्या देवीला पाहून महिषासुराने पीडलेले देव आनंदित झाले. मग देवांनी तिला आपापली आयुधे दिली.
समस्त देवताओं के तेजःपुंज से प्रकट हुई उन देवी को देखकर महिषासुर से सताए हुए देवता बहुत प्रसन्न हुए। तब देवताओं ने उन्हें अपने-अपने अस्त्र दिए।
Seeing her, born of the gathered radiance of all the gods, the immortals tormented by Mahiṣa rejoiced. Then the gods gave her each his own weapon.
शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक् ।
चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाद्य स्वचक्रतः ॥ २० ॥
śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya dadau tasyai pinākadhṛk |
chakraṃ cha dattavān kṛṣṇaḥ samutpādya svachakrataḥ
पिनाकधारी शंकरांनी आपल्या शूळातून एक शूळ काढून तिला दिला; विष्णूंनी आपल्या चक्रातून चक्र उत्पन्न करून दिले.
पिनाकधारी शंकर ने अपने शूल से एक शूल निकालकर उन्हें दिया; फिर विष्णु ने भी अपने चक्र से चक्र उत्पन्न करके दिया।
The bearer of Pināka [Śiva] drew a trident out of his own trident and gave it to her; Kṛṣṇa brought forth a discus from his own discus and gave it.
शङ्खं च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः ।
मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी ॥ २१ ॥
śaṅkhaṃ cha varuṇaḥ śaktiṃ dadau tasyai hutāśanaḥ |
māruto dattavāṃśchāpaṃ bāṇapūrṇe tatheṣudhī
वरुणाने शंख, अग्नीने शक्ती, आणि वायूने धनुष्य व बाणांनी भरलेले दोन भाते दिले.
वरुण ने शंख, अग्नि ने शक्ति, और वायु ने धनुष तथा बाणों से भरे दो तरकश दिए।
Varuṇa gave her a conch; Agni, a spear; Māruta, a bow and two quivers full of arrows.
वज्रमिन्द्रः समुत्पाद्य कुलिशादमराधिपः ।
ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद् गजात् ॥ २२ ॥
vajramindraḥ samutpādya kuliśādamarādhipaḥ |
dadau tasyai sahasrākṣo ghaṇṭāmairāvatād gajāt
सहस्राक्ष देवराज इंद्राने आपल्या वज्रातून वज्र उत्पन्न करून दिले आणि ऐरावत हत्तीची एक घंटाही दिली.
सहस्र नेत्रों वाले देवराज इन्द्र ने अपने वज्र से वज्र उत्पन्न करके दिया और ऐरावत हाथी से उतारकर एक घण्टा भी दिया।
Indra, the thousand-eyed lord of the immortals, brought forth a thunderbolt from his own thunderbolt and gave it to her, and a bell from his elephant Airāvata.
कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ ।
प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम् ॥ २३ ॥
kāladaṇḍādyamo daṇḍaṃ pāśaṃ chāmbupatirdadau |
prajāpatiśchākṣamālāṃ dadau brahmā kamaṇḍalum
यमाने कालदंडातून दंड, वरुणाने पाश, आणि प्रजापती ब्रह्मदेवांनी अक्षमाला व कमंडलू दिला.
यमराज ने कालदण्ड से दण्ड, वरुण ने पाश, और प्रजापति ब्रह्मा ने रुद्राक्ष की माला तथा कमण्डलु दिया।
Yama gave a staff from his staff of Time, and the lord of the waters a noose; Brahmā, lord of creatures, gave a rosary and a water-pot.
समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः ।
कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्याश्चर्म च निर्मलम् ॥ २४ ॥
samastaromakūpeṣu nijaraśmīn divākaraḥ |
kālaścha dattavān khaḍgaṃ tasyāścharma cha nirmalam
सूर्याने देवीच्या सर्व रोमछिद्रांत आपले किरण भरले. काळाने तिला खड्ग आणि निर्मळ ढाल दिली.
सूर्य ने देवी के समस्त रोमकूपों में अपनी किरणों का तेज भर दिया। काल ने उन्हें चमकती हुई ढाल और तलवार दी।
The Sun set his own rays in all the pores of her skin; and Kāla gave her a sword and a spotless shield.
क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे ।
चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च ॥ २५ ॥
kṣīrodaśchāmalaṃ hāramajare cha tathāmbare |
chūḍāmaṇiṃ tathā divyaṃ kuṇḍale kaṭakāni cha
क्षीरसागराने निर्मळ हार, कधी न जीर्ण होणारी दोन वस्त्रे, दिव्य चूडामणी, कुंडले, कडे,
क्षीरसमुद्र ने उज्ज्वल हार, कभी जीर्ण न होने वाले दो वस्त्र, दिव्य चूडामणि, दो कुण्डल, कड़े,
The ocean of milk gave a spotless necklace and two garments that never wear out, a divine crest-jewel, earrings and bracelets,
अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु ।
नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम् ॥ २६ ॥
ardhachandraṃ tathā śubhraṃ keyūrān sarvabāhuṣu |
nūpurau vimalau tadvad graiveyakamanuttamam
शुभ्र अर्धचंद्र, सर्व बाहूंसाठी बाजूबंद, निर्मळ पैंजण आणि उत्तम कंठहार,
उज्ज्वल अर्धचन्द्र, सब भुजाओं के लिए केयूर, दोनों चरणों के लिए निर्मल नूपुर और गले की सुन्दर हँसली,
a shining crescent moon, armlets for all her arms, a pair of spotless anklets and a peerless necklace,
अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च ।
विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुं चातिनिर्मलम् ॥ २७ ॥
aṅgulīyakaratnāni samastāsvaṅgulīṣu cha |
viśvakarmā dadau tasyai paraśuṃ chātinirmalam
आणि सर्व बोटांसाठी रत्नांच्या अंगठ्या दिल्या. विश्वकर्म्याने तिला अत्यंत चकचकीत परशू दिला,
और सब उँगलियों के लिए रत्नों की अँगूठियाँ दीं। विश्वकर्मा ने उन्हें अत्यन्त निर्मल फरसा दिया,
and jewelled rings for all her fingers. Viśvakarmā gave her a gleaming axe,
अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम् ।
अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम् ॥ २८ ॥
astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyaṃ cha daṃśanam |
amlānapaṅkajāṃ mālāṃ śirasyurasi chāparām
अनेक प्रकारची अस्त्रे आणि अभेद्य कवचही दिले. समुद्राने मस्तकासाठी आणि वक्षःस्थळासाठी कधी न कोमेजणाऱ्या कमळांच्या माळा
अनेक प्रकार के अस्त्र और अभेद्य कवच भी दिए। समुद्र ने मस्तक और वक्षःस्थल पर धारण करने के लिए कभी न कुम्हलाने वाले कमलों की मालाएँ
weapons of many kinds, and armour that cannot be pierced. The ocean gave her a garland of unfading lotuses for her head and another for her breast,
अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम् ।
हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च ॥ २९ ॥
adadajjaladhistasyai paṅkajaṃ chātiśobhanam |
himavān vāhanaṃ siṃhaṃ ratnāni vividhāni cha
आणि एक अत्यंत सुंदर कमळ दिले. हिमालयाने वाहन म्हणून सिंह आणि नाना प्रकारची रत्ने दिली.
और एक अत्यन्त सुन्दर कमल भेंट किया। हिमालय ने सवारी के लिए सिंह और भाँति-भाँति के रत्न दिए।
and a most beautiful lotus. Himavān gave a lion to ride, and jewels of many kinds.
ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः ।
शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम् ॥ ३० ॥
dadāvaśūnyaṃ surayā pānapātraṃ dhanādhipaḥ |
śeṣaścha sarvanāgeśo mahāmaṇivibhūṣitam
धनाधिपती कुबेराने मद्याने भरलेले पानपात्र दिले; आणि सर्व नागांचा अधिपती, महामण्यांनी भूषित शेष
धनाध्यक्ष कुबेर ने मधु से भरा पानपात्र दिया; और सब नागों के राजा शेष ने, जो महामणियों से विभूषित हैं
Kubera, lord of wealth, gave a drinking-cup never empty of wine; and Śeṣa, lord of all serpents, adorned with great gems,
नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम् ।
अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा ॥ ३१ ॥
nāgahāraṃ dadau tasyai dhatte yaḥ pṛthivīmimām |
anyairapi surairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā
जो ही पृथ्वी धारण करतो, त्याने तिला नागहार दिला. इतर देवांनीही अलंकार आणि आयुधे देऊन देवीचा सन्मान केला.
और इस पृथ्वी को धारण करते हैं, उन्हें नागहार दिया। इसी प्रकार अन्य देवताओं ने भी आभूषणों और अस्त्र-शस्त्रों से देवी का सम्मान किया।
who bears this earth, gave her a necklace of serpents. Honoured likewise with ornaments and weapons by the other gods, the Goddess
सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः ।
तस्या नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः ॥ ३२ ॥
sammānitā nanādochchaiḥ sāṭṭahāsaṃ muhurmuhuḥ |
tasyā nādena ghoreṇa kṛtsnamāpūritaṃ nabhaḥ
मग देवीने पुनःपुन्हा अट्टहास करत मोठ्याने गर्जना केली. तिच्या भयंकर नादाने सारे आकाश भरून गेले;
तब देवी ने बारम्बार अट्टहासपूर्वक उच्च स्वर से गर्जना की। उनके भयंकर नाद से सारा आकाश गूँज उठा;
roared aloud, with a loud laugh, again and again. The whole sky was filled with her terrible roar,
अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत् ।
चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे ॥ ३३ ॥
amāyatātimahatā pratiśabdo mahānabhūt |
chukṣubhuḥ sakalā lokāḥ samudrāścha chakampire
त्या अपार नादाचा मोठा प्रतिध्वनी उठला. सर्व लोक क्षुब्ध झाले आणि समुद्र थरथरले;
उस अपरिमित नाद से भारी प्रतिध्वनि हुई। सब लोक क्षुब्ध हो उठे और समुद्र काँपने लगे;
and a great echo rose, past all measure. All the worlds were shaken, and the oceans trembled;
चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः ।
जयेति देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम् ॥ ३४ ॥
chachāla vasudhā cheluḥ sakalāścha mahīdharāḥ |
jayeti devāścha mudā tāmūchuḥ siṃhavāhinīm
पृथ्वी डळमळली आणि सर्व पर्वत हलले. देवांनी आनंदाने सिंहवाहिनीला म्हटले: ‘जय असो!’
पृथ्वी डोलने लगी और सब पर्वत हिलने लगे। देवताओं ने प्रसन्न होकर सिंहवाहिनी से कहा: ‘जय हो!’
the earth shook and all the mountains moved. And the gods joyfully cried ‘Victory!’ to her who rides the lion.
तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ।
दृष्ट्वा समस्तं संक्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः ॥ ३५ ॥
tuṣṭuvurmunayaśchaināṃ bhaktinamrātmamūrtayaḥ |
dṛṣṭvā samastaṃ saṃkṣubdhaṃ trailokyamamarārayaḥ
भक्तीने नम्र झालेल्या मुनींनी तिची स्तुती केली. संपूर्ण त्रैलोक्य क्षुब्ध झालेले पाहून देवशत्रू
मुनियों ने भक्तिभाव से नम्र होकर उनकी स्तुति की। सम्पूर्ण त्रिलोकी को क्षुब्ध देख दैत्य
And the sages, bowed in devotion, praised her. Seeing the three worlds in turmoil, the enemies of the gods
सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः ।
आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः ॥ ३६ ॥
sannaddhākhilasainyāste samuttasthurudāyudhāḥ |
āḥ kimetaditi krodhādābhāṣya mahiṣāsuraḥ
सर्व सैन्य सज्ज करून शस्त्रे उगारून उठले. ‘अरे! हे काय?’ असे क्रोधाने म्हणत महिषासुर
अपनी समस्त सेना को कवच आदि से सुसज्जित कर, हथियार उठाए एक साथ उठ खड़े हुए। ‘अरे! यह क्या है?’ ऐसा क्रोध से कहकर महिषासुर
rose up with weapons raised, their whole army armed. ‘Ha! What is this?’ cried Mahiṣāsura in anger,
अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः ।
स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा ॥ ३७ ॥
abhyadhāvata taṃ śabdamaśeṣairasurairvṛtaḥ |
sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ tviṣā
सर्व असुरांसह त्या नादाकडे धावला. तेव्हा त्याने देवीला पाहिले, जिने आपल्या प्रकाशाने त्रैलोक्य व्यापले होते,
सब असुरों के साथ उस शब्द की ओर दौड़ा। तब उसने देवी को देखा, जो अपने प्रकाश से तीनों लोकों को व्याप्त कर रही थीं,
and ran towards that sound, surrounded by all the demons. Then he saw the Goddess, filling the three worlds with her light,
पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम् ।
क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिःस्वनेन ताम् ॥ ३८ ॥
pādākrāntyā natabhuvaṃ kirīṭollikhitāmbarām |
kṣobhitāśeṣapātālāṃ dhanurjyāniḥsvanena tām
तिच्या चरणांच्या भाराने पृथ्वी दबली होती, मुकुटाने आकाशाला स्पर्श होत होता, आणि धनुष्याच्या टणत्काराने सर्व पाताळे क्षुब्ध झाली होती,
उनके चरणों के भार से पृथ्वी दबी जा रही थी, मुकुट से आकाश में रेखा-सी खिंच रही थी, और धनुष की टंकार से सातों पाताल क्षुब्ध हो रहे थे,
the earth bowed under the tread of her feet, the sky grazed by her crown, all the underworlds shaken by the twang of her bowstring,
दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद् व्याप्य संस्थिताम् ।
ततः प्रववृते युद्धं तया देव्या सुरद्विषाम् ॥ ३९ ॥
diśo bhujasahasreṇa samantād vyāpya saṃsthitām |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayā devyā suradviṣām
आणि ती आपल्या सहस्र बाहूंनी सर्व दिशा व्यापून उभी होती. मग त्या देवीशी देवशत्रूंचे युद्ध सुरू झाले,
और वे अपनी हजारों भुजाओं से सब दिशाओं को व्याप्त करके खड़ी थीं। तब उन देवी के साथ दैत्यों का युद्ध छिड़ गया,
standing with her thousand arms spread out over all the quarters. Then battle began between that Goddess and the enemies of the gods,
शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ।
महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः ॥ ४० ॥
śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram |
mahiṣāsurasenānīśchikṣurākhyo mahāsuraḥ
ज्यात अनेक प्रकारे सोडलेल्या अस्त्र-शस्त्रांनी दिशा उजळल्या. महिषासुराचा सेनापती चिक्षुर नावाचा महादैत्य
जिसमें चलाए गए अनेक प्रकार के अस्त्र-शस्त्रों से दिशाएँ प्रकाशित हो उठीं। महिषासुर का सेनापति चिक्षुर नामक महादैत्य
in which the quarters blazed with weapons and missiles hurled in many ways. Mahiṣāsura’s general, the great demon named Cikṣura,
युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः ।
रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः ॥ ४१ ॥
yuyudhe chāmaraśchānyaiśchaturaṅgabalānvitaḥ |
rathānāmayutaiḥ ṣaḍbhirudagrākhyo mahāsuraḥ
लढू लागला, आणि चामरही इतरांसह चतुरंग सैन्य घेऊन लढू लागला. उदग्र नावाचा महादैत्य साठ हजार रथांसह,
युद्ध करने लगा, और चामर भी अन्य दैत्यों तथा चतुरंगिणी सेना के साथ लड़ने लगा। उदग्र नामक महादैत्य साठ हजार रथियों के साथ,
fought, and Cāmara with others, with an army of four divisions. The great demon named Udagra, with sixty thousand chariots,
अयुध्यतायुतानां च सहस्रेण महाहनुः ।
पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः ॥ ४२ ॥
ayudhyatāyutānāṃ cha sahasreṇa mahāhanuḥ |
pañchāśadbhiścha niyutairasilomā mahāsuraḥ
आणि महाहनू एक कोटी रथांसह लढला; असिलोमा नावाचा महादैत्य पाच कोटींसह,
और महाहनु एक करोड़ रथियों के साथ युद्ध करने लगा; असिलोमा नामक महादैत्य पाँच करोड़ के साथ,
and Mahāhanu with ten million, fought; and the great demon Asiloman with fifty million;
अयुतानां शतैः षड्भिर्बाष्कलो युयुधे रणे ।
गजवाजिसहस्रौघैरनेकैः परिवारितः ॥ ४३ ॥
ayutānāṃ śataiḥ ṣaḍbhirbāṣkalo yuyudhe raṇe |
gajavājisahasraughairanekaiḥ parivāritaḥ
बाष्कल साठ लाखांसह युद्धात लढू लागला; आणि परिवारित अनेक हजार हत्ती-घोड्यांसह
बाष्कल साठ लाख रथियों के साथ युद्ध में लड़ने लगा; और परिवारित अनेक हजार हाथी-घोड़ों के साथ
Bāṣkala fought in the battle with six million; and Parivārita, with many thousands of elephants and horses
वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत ।
बिडालाख्योऽयुतानां च पञ्चाशद्भिरथायुतैः ॥ ४४ ॥
vṛto rathānāṃ koṭyā cha yuddhe tasminnayudhyata |
biḍālākhyo'yutānāṃ cha pañchāśadbhirathāyutaiḥ
आणि एक कोटी रथांनी वेढलेला त्या युद्धात लढला. बिडाल पाच अब्ज रथांसह
तथा एक करोड़ रथियों से घिरकर उस युद्ध में लड़ा। बिडाल नामक असुर पाँच अरब रथों से घिरकर
and ten million chariots fought in that battle; Biḍāla, with fifty times ten thousand chariots,
Note
The numbers in these verses are reckoned in ayutas, units of ten thousand, and are read in different ways; the meaning gives their plain sense. Parivārita, ‘surrounded’, is read here as a demon’s name, as many translations do; others read it simply as ‘surrounded’.
युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः ।
अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः ॥ ४५ ॥
yuyudhe saṃyuge tatra rathānāṃ parivāritaḥ |
anye cha tatrāyutaśo rathanāgahayairvṛtāḥ
त्या संग्रामात लढू लागला; आणि दहा-दहा हजार रथ, हत्ती, घोडे यांनी वेढलेले इतर महादैत्य
उस संग्राम में लड़ने लगा; और भी हजारों महादैत्य रथ, हाथी और घोड़ों से घिरकर
surrounded by chariots, fought in that battle; and other great demons there, surrounded by chariots, elephants and horses by the ten thousand,
युयुधुः संयुगे देव्या सह तत्र महासुराः ।
कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा ॥ ४६ ॥
yuyudhuḥ saṃyuge devyā saha tatra mahāsurāḥ |
koṭikoṭisahasraistu rathānāṃ dantināṃ tathā
तेथे देवीशी लढू लागले. स्वतः महिषासुर त्या रणभूमीत कोट्यवधी रथ, हत्ती
वहाँ देवी के साथ युद्ध करने लगे। स्वयं महिषासुर उस रणभूमि में कोटि-कोटि सहस्र रथ, हाथी
fought with the Goddess in that battle. And Mahiṣāsura himself was there in the fight, surrounded by thousands of crores of chariots, elephants
हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः ।
तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा ॥ ४७ ॥
hayānāṃ cha vṛto yuddhe tatrābhūnmahiṣāsuraḥ |
tomarairbhindipālaiścha śaktibhirmusalaistathā
आणि घोड्यांनी वेढलेला होता. तोमर, भिंदिपाल, शक्ती, मुसळ,
और घोड़ों से घिरा हुआ था। वे दैत्य तोमर, भिन्दिपाल, शक्ति, मूसल,
and horses. With lances, javelins, spears and pestles,
युयुधुः संयुगे देव्या खड्गैः परशुपट्टिशैः ।
केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशांस्तथापरे ॥ ४८ ॥
yuyudhuḥ saṃyuge devyā khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ |
kechichcha chikṣipuḥ śaktīḥ kechit pāśāṃstathāpare
खड्ग, परशू आणि पट्टिश यांनी ते देवीशी लढले. काहींनी शक्ती फेकल्या, तर काहींनी पाश,
खड्ग, फरसे और पट्टिश आदि अस्त्रों से देवी के साथ युद्ध करने लगे। कुछ दैत्यों ने उन पर शक्ति का प्रहार किया, कुछ ने पाश फेंके,
with swords, axes and battle-axes they fought the Goddess in battle. Some hurled spears, and others nooses,
देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः ।
सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका ॥ ४९ ॥
devīṃ khaḍgaprahāraistu te tāṃ hantuṃ prachakramuḥ |
sāpi devī tatastāni śastrāṇyastrāṇi chaṇḍikā
आणि खड्गांच्या प्रहारांनी देवीला मारण्याचा प्रयत्न करू लागले. तेव्हा देवी चंडिकेने आपल्या अस्त्र-शस्त्रांचा वर्षाव करत
और वे खड्गों के प्रहार से देवी को मारने का प्रयत्न करने लगे। तब देवी चण्डिका ने अपने अस्त्र-शस्त्रों की वर्षा करके
and they set about killing the Goddess with blows of their swords. But the Goddess Caṇḍikā, raining down her own weapons,
लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी ।
अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः ॥ ५० ॥
līlayaiva prachichchheda nijaśastrāstravarṣiṇī |
anāyastānanā devī stūyamānā surarṣibhiḥ
जणू खेळातच ती सर्व अस्त्रे-शस्त्रे छाटून टाकली. तिच्या मुखावर श्रमाचे चिन्ह नव्हते; देव आणि ऋषी तिची स्तुती करत होते,
खेल-खेल में ही उनके सब अस्त्र-शस्त्र काट डाले। उनके मुख पर परिश्रम का कोई चिह्न नहीं था; देवता और ऋषि उनकी स्तुति कर रहे थे,
cut down all those weapons and missiles as if in play. Her face showing no strain, praised by the gods and sages,
मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी ।
सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्या वाहनकेसरी ॥ ५१ ॥
mumochāsuradeheṣu śastrāṇyastrāṇi cheśvarī |
so'pi kruddho dhutasaṭo devyā vāhanakesarī
आणि ती परमेश्वरी असुरांच्या देहांवर अस्त्र-शस्त्रे सोडत होती. देवीचे वाहन सिंहही क्रोधाने आयाळ हलवत
और वे परमेश्वरी असुरों के शरीरों पर अस्त्र-शस्त्र बरसाती रहीं। देवी का वाहन सिंह भी क्रोध में भरकर गर्दन के बाल हिलाता हुआ
the queen loosed weapons and missiles into the bodies of the demons. And the Goddess’s mount, the lion, shaking his mane in anger,
चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः ।
निःश्वासान्मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका ॥ ५२ ॥
chachārāsurasainyeṣu vaneṣviva hutāśanaḥ |
niḥśvāsānmumuche yāṃścha yudhyamānā raṇe'mbikā
वनात वणवा पसरावा तसा असुरसैन्यात संचार करू लागला. रणांगणात लढताना अंबिकेने जे निःश्वास सोडले,
असुरों की सेना में इस प्रकार विचरने लगा, मानो वनों में दावानल फैल रहा हो। रणभूमि में असुरों के साथ युद्ध करती हुई अम्बिका ने जितने निःश्वास छोड़े,
moved through the demon army like fire through a forest. And the breaths that Ambikā breathed out as she fought in the battle
त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः ।
युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः ॥ ५३ ॥
ta eva sadyaḥ sambhūtā gaṇāḥ śatasahasraśaḥ |
yuyudhuste paraśubhirbhindipālāsipaṭṭiśaiḥ
त्यांपासून तत्काळ लाखो गण उत्पन्न झाले; ते परशू, भिंदिपाल, खड्ग आणि पट्टिश यांनी लढू लागले,
वे सब तत्काल सैकड़ों-हजारों गणों के रूप में प्रकट हो गए, और फरसे, भिन्दिपाल, खड्ग तथा पट्टिश आदि से युद्ध करने लगे,
became at once her attendants, by the hundred thousand. They fought with axes, javelins, swords and battle-axes,
नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः ।
अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे ॥ ५४ ॥
nāśayanto'suragaṇān devīśaktyupabṛṃhitāḥ |
avādayanta paṭahān gaṇāḥ śaṅkhāṃstathāpare
देवीच्या शक्तीने बळावलेले ते गण असुरांचा नाश करू लागले. काही गण नगारे वाजवत होते, काही शंख,
देवी की शक्ति से बढ़े हुए वे गण असुरों का नाश करने लगे। कुछ गण नगाड़े बजा रहे थे, कुछ शंख,
destroying the hosts of demons, strengthened by the Goddess’s power. Some of the attendants beat drums, others blew conches,
मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे ।
ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः ॥ ५५ ॥
mṛdaṅgāṃścha tathaivānye tasmin yuddhamahotsave |
tato devī triśūlena gadayā śaktivṛṣṭibhiḥ
आणि काही मृदंग, त्या युद्धाच्या महोत्सवात. मग देवीने त्रिशूळ, गदा, शक्तींचा वर्षाव,
और कुछ मृदंग, उस युद्ध के महान उत्सव में। तब देवी ने त्रिशूल, गदा, शक्ति की वर्षा,
and others played the mṛdaṅga, in that great festival of battle. Then the Goddess, with trident and mace, with showers of spears,
खड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान् ।
पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान् ॥ ५६ ॥
khaḍgādibhiścha śataśo nijaghāna mahāsurān |
pātayāmāsa chaivānyān ghaṇṭāsvanavimohitān
खड्ग इत्यादींनी शेकडो महादैत्यांचा संहार केला, आणि कितीतरी जणांना घंटेच्या नादाने मोहित करून जमिनीवर पाडले.
खड्ग आदि से सैकड़ों महादैत्यों का संहार कर डाला, और कितनों को घण्टे की ध्वनि से मोहित करके धरती पर गिरा दिया।
with sword and the rest, slew great demons by the hundred, and felled others, stunned by the sound of her bell.
असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत् ।
केचिद् द्विधा कृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे ॥ ५७ ॥
asurān bhuvi pāśena baddhvā chānyānakarṣayat |
kechid dvidhā kṛtāstīkṣṇaiḥ khaḍgapātaistathāpare
कितीतरी असुरांना पाशाने बांधून जमिनीवर ओढले. काही तिच्या तीक्ष्ण खड्गाच्या प्रहाराने दुभंगले, आणि काही
कितने ही असुरों को पाश से बाँधकर धरती पर घसीटा। कितने ही उनकी तीखी तलवार की मार से दो टुकड़े हो गए, और कितने
Other demons she bound with her noose and dragged along the ground. Some were cut in two by the sharp blows of her sword, and others,
विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते ।
वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसलेन भृशं हताः ॥ ५८ ॥
vipothitā nipātena gadayā bhuvi śerate |
vemuścha kechidrudhiraṃ musalena bhṛśaṃ hatāḥ
गदेच्या आघाताने चिरडून जमिनीवर पडले. काही मुसळाच्या जोरदार प्रहाराने रक्त ओकू लागले,
गदा की चोट से कुचलकर धरती पर लेट गए। कुछ मूसल की गहरी चोट खाकर रक्त वमन करने लगे,
crushed by the blow of her mace, lay on the ground. Some, struck hard by her pestle, vomited blood,
केचिन्निपतिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि ।
निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे ॥ ५९ ॥
kechinnipatitā bhūmau bhinnāḥ śūlena vakṣasi |
nirantarāḥ śaraugheṇa kṛtāḥ kechidraṇājire
आणि काही शूळाने छाती फाटल्याने जमिनीवर पडले. रणांगणात बाणांच्या वर्षावाने काहींची अंगे चाळणी झाली;
और कुछ शूल से छाती फट जाने के कारण पृथ्वी पर गिर पड़े। रणांगण में बाणों की झड़ी से कितनों की कमर टूट गई;
and some fell to the ground, their chests pierced by her trident. Some on the battlefield were riddled through by her streams of arrows;
श्येनानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः ।
केषाञ्चिद् बाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे ॥ ६० ॥
śyenānukāriṇaḥ prāṇān mumuchustridaśārdanāḥ |
keṣāñchid bāhavaśchhinnāśchhinnagrīvāstathāpare
ससाण्यासारखे झडप घालणारे देवपीडक असुर प्राणांना मुकले. काहींचे बाहू तुटले, काहींच्या माना;
बाज की तरह झपटने वाले देवपीड़क असुर अपने प्राणों से हाथ धोने लगे। किन्हीं की बाँहें कट गईं, किन्हीं की गर्दनें;
like hawks [falling on their prey, they rushed in, and] the tormentors of the gods gave up their lives. Of some the arms were cut off, of others the necks;
शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः ।
विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः ॥ ६१ ॥
śirāṃsi peturanyeṣāmanye madhye vidāritāḥ |
vichchhinnajaṅghāstvapare petururvyāṃ mahāsurāḥ
काहींची मस्तके गळून पडली; काही मधूनच फाटले; आणि कितीतरी महादैत्य मांड्या तुटल्याने जमिनीवर कोसळले.
किन्हीं के सिर कटकर गिर पड़े; किन्हीं के शरीर बीच से फट गए; और कितने ही महादैत्य जाँघें कट जाने से पृथ्वी पर गिर पड़े।
the heads of others fell; others were split through the middle. Other great demons, their legs cut off, fell to the earth.
एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्या द्विधा कृताः ।
छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः ॥ ६२ ॥
ekabāhvakṣicharaṇāḥ kechiddevyā dvidhā kṛtāḥ |
chhinne'pi chānye śirasi patitāḥ punarutthitāḥ
देवीने काहींना एक बाहू, एक डोळा, एक पाय असे दुभंगून टाकले. काही दैत्य मस्तक तुटल्यावरही पडून पुन्हा उठत,
कितनों को देवी ने एक बाँह, एक आँख और एक पैर वाला करके दो टुकड़ों में चीर डाला। कितने ही दैत्य सिर कट जाने पर भी गिरकर फिर उठ खड़े होते,
Some, cut in two by the Goddess, were left with one arm, one eye, one foot. Others, though their heads were cut off, fell and rose again,
कबन्धा युयुधुर्देव्या गृहीतपरमायुधाः ।
ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः ॥ ६३ ॥
kabandhā yuyudhurdevyā gṛhītaparamāyudhāḥ |
nanṛtuśchāpare tatra yuddhe tūryalayāśritāḥ
आणि मस्तकहीन धडे उत्तम शस्त्रे घेऊन देवीशी लढू लागत. काही धडे युद्धात वाद्यांच्या तालावर नाचू लागत.
और बिना सिर के धड़ ही उत्तम अस्त्र-शस्त्र लेकर देवी के साथ युद्ध करने लगते। कुछ धड़ युद्ध में बाजों की लय पर नाचने लगते।
and, headless trunks, fought the Goddess with the finest weapons in hand. Others there danced in the battle to the rhythm of the drums.
कबन्धाश्छिन्नशिरसः खड्गशक्त्यृष्टिपाणयः ।
तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुराः ॥ ६४ ॥
kabandhāśchhinnaśirasaḥ khaḍgaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ |
tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣanto devīmanye mahāsurāḥ
कितीतरी मस्तकहीन धडे हातात खड्ग, शक्ती, ऋष्टी घेऊन, आणि इतर महादैत्य ‘थांब! थांब!’ म्हणत देवीला आव्हान देत होते.
कितने ही बिना सिर के धड़ हाथों में खड्ग, शक्ति और ऋष्टि लिए दौड़ते थे और दूसरे-दूसरे महादैत्य ‘ठहर जा! ठहर जा!’ कहते हुए देवी को युद्ध के लिए ललकारते थे।
Other great demons, headless trunks with sword, spear and lance in hand, cried to the Goddess, ‘Stop! Stop!’
पातितै रथनागाश्वैरसुरैश्च वसुन्धरा ।
अगम्या साभवत् तत्र यत्राभूत् स महारणः ॥ ६५ ॥
pātitai rathanāgāśvairasuraiścha vasundharā |
agamyā sābhavat tatra yatrābhūt sa mahāraṇaḥ
जिथे ते महायुद्ध झाले, ती भूमी पडलेल्या रथ, हत्ती, घोडे आणि असुरांनी अशी भरली की तेथे चालणे अशक्य झाले.
जहाँ वह घोर संग्राम हुआ था, वहाँ की भूमि गिरे हुए रथ, हाथी, घोड़ों और असुरों से ऐसी भर गई कि वहाँ चलना-फिरना असम्भव हो गया।
Where that great battle was fought, the earth became impassable with fallen chariots, elephants, horses and demons.
शोणितौघा महानद्यः सद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः ।
मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम् ॥ ६६ ॥
śoṇitaughā mahānadyaḥ sadyastatra prasusruvuḥ |
madhye chāsurasainyasya vāraṇāsuravājinām
असुरसैन्याच्या मध्ये हत्ती, असुर आणि घोड्यांच्या रक्ताच्या धारा तत्काळ मोठ्या नद्यांसारख्या वाहू लागल्या.
असुरों की सेना के बीच हाथी, असुर और घोड़ों के शरीरों से तुरंत रक्त की इतनी अधिक धाराएँ बहने लगीं कि वे बड़ी-बड़ी नदियों के समान जान पड़ती थीं।
Great rivers of blood flowed at once there, through the middle of the demon army, among elephants, demons and horses.
क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।
निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम् ॥ ६७ ॥
kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā |
ninye kṣayaṃ yathā vahnistṛṇadārumahāchayam
अग्नी जसा गवत आणि लाकडांचा मोठा ढीग क्षणात भस्म करतो, तसे अंबिकेने असुरांच्या त्या प्रचंड सेनेचा क्षणात नाश केला.
जैसे आग घास और लकड़ियों के बड़े ढेर को क्षणभर में भस्म कर देती है, वैसे ही अम्बिका ने असुरों की उस विशाल सेना को क्षणभर में नष्ट कर दिया।
In a moment Ambikā brought that great army of the demons to its end, as fire brings a great heap of grass and wood.
स च सिंहो महानादमुत्सृजन् धुतकेसरः ।
शरीरेभ्योऽमरारीणामसूनिव विचिन्वति ॥ ६८ ॥
sa cha siṃho mahānādamutsṛjan dhutakesaraḥ |
śarīrebhyo'marārīṇāmasūniva vichinvati
आणि तो सिंहही आयाळ हलवत मोठ्याने गर्जना करत देवशत्रूंच्या देहांतून जणू त्यांचे प्राण वेचत होता.
और वह सिंह भी गर्दन के बालों को हिला-हिलाकर जोर-जोर से गर्जना करता हुआ देवशत्रुओं के शरीरों से मानो उनके प्राण चुन रहा था।
And the lion, shaking his mane and roaring loud, seemed to search out the very life from the bodies of the enemies of the gods.
देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं तथासुरैः ।
यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि ॥ ॐ ॥ ६९ ॥
devyā gaṇaiścha taistatra kṛtaṃ yuddhaṃ tathāsuraiḥ |
yathaiṣāṃ tutuṣurdevāḥ puṣpavṛṣṭimucho divi || oṃ
तेथे देवी आणि तिच्या गणांनी असुरांशी असे युद्ध केले की आकाशातील देव प्रसन्न होऊन पुष्पवृष्टी करू लागले.
वहाँ देवी के गणों ने भी उन महादैत्यों के साथ ऐसा युद्ध किया, जिससे आकाश में खड़े देवता उन पर बहुत प्रसन्न हुए और फूल बरसाने लगे।
The Goddess and her attendants fought the demons there in such a way that the gods in heaven were delighted and rained down flowers.
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये महिषासुरसैन्यवधो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye mahiṣāsurasainyavadho nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||
Durga Saptashati, chapter 2: The slaying of Mahiṣāsura’s armies · shlokpath.com/saptashati/2/