विनियोगः
ॐ प्रथमचरित्रस्य ब्रह्मा ऋषिः, महाकाली देवता, गायत्री छन्दः, नन्दा शक्तिः, रक्तदन्तिका बीजम्, अग्निस्तत्त्वम्, ऋग्वेदः स्वरूपम्, श्रीमहाकालीप्रीत्यर्थे प्रथमचरित्रजपे विनियोगः ।
oṃ prathamacharitrasya brahmā ṛṣiḥ, mahākālī devatā, gāyatrī chhandaḥ, nandā śaktiḥ, raktadantikā bījam, agnistattvam, ṛgvedaḥ svarūpam, śrīmahākālīprītyarthe prathamacharitrajape viniyogaḥ |
ॐ प्रथम चरित्राचे ऋषी ब्रह्मा, देवता महाकाली, छंद गायत्री, शक्ती नंदा, बीज रक्तदंतिका, तत्त्व अग्नी आणि स्वरूप ऋग्वेद आहे. श्रीमहाकालीच्या प्रीत्यर्थ प्रथम चरित्राच्या जपात याचा विनियोग आहे.
ॐ प्रथम चरित्र के ऋषि ब्रह्मा, देवता महाकाली, छन्द गायत्री, शक्ति नन्दा, बीज रक्तदन्तिका, तत्त्व अग्नि और स्वरूप ऋग्वेद है। श्रीमहाकाली की प्रसन्नता के लिए प्रथम चरित्र के जप में इसका विनियोग है।
Om. Of the first episode the seer is Brahmā; the deity, Mahākālī; the metre, gāyatrī; the power, Nandā; the seed, Raktadantikā; the element, fire; the form, the Ṛgveda. It is recited for the pleasure of Śrī Mahākālī.
ध्यानम्
ॐ खड्गं चक्रगदेषुचापपरिघाञ्छूलं भुशुण्डीं शिरः
शङ्खं सन्दधतीं करैस्त्रिनयनां सर्वाङ्गभूषावृताम् ।
नीलाश्मद्युतिमास्यपाददशकां सेवे महाकालिकां
यामस्तौत्स्वपिते हरौ कमलजो हन्तुं मधुं कैटभम्
oṃ khaḍgaṃ chakragadeṣuchāpaparighāñchhūlaṃ bhuśuṇḍīṃ śiraḥ
śaṅkhaṃ sandadhatīṃ karaistrinayanāṃ sarvāṅgabhūṣāvṛtām |
nīlāśmadyutimāsyapādadaśakāṃ seve mahākālikāṃ
yāmastautsvapite harau kamalajo hantuṃ madhuṃ kaiṭabham
ॐ भगवान विष्णू झोपले असताना मधु-कैटभांच्या वधासाठी कमलजन्मा ब्रह्मदेवांनी जिची स्तुती केली, त्या महाकालीचे मी सेवन करतो. ती हातांत खड्ग, चक्र, गदा, बाण, धनुष्य, परिघ, शूळ, भुशुंडी, मस्तक आणि शंख धारण करते; ती त्रिनेत्रा असून सर्वांगी अलंकारांनी भूषित आहे; तिची कांती नीलमण्यासारखी असून तिला दहा मुखे आणि दहा पाय आहेत.
ॐ भगवान विष्णु के सो जाने पर मधु और कैटभ को मारने के लिए कमलजन्मा ब्रह्मा ने जिनकी स्तुति की थी, उन महाकाली का मैं सेवन करता हूँ। वे अपने हाथों में खड्ग, चक्र, गदा, बाण, धनुष, परिघ, शूल, भुशुण्डी, मस्तक और शंख धारण करती हैं, उनके तीन नेत्र हैं, वे सब अंगों में आभूषणों से विभूषित हैं, उनकी कान्ति नीलमणि के समान है और उनके दस मुख और दस पैर हैं।
Om. I worship Mahākālī, who holds in her hands the sword, discus, mace, arrows, bow, club, trident, sling, a head and the conch; three-eyed, adorned on every limb, shining like a sapphire, with ten faces and ten feet; she whom the lotus-born [Brahmā] praised when Hari slept, so that Madhu and Kaiṭabha might be slain.
ॐ नमश्चण्डिकायै ॥
oṃ namaśchaṇḍikāyai
ॐ चंडिकेला नमस्कार.
ॐ चण्डिका को नमस्कार।
Om. Salutation to Caṇḍikā.
ॐ ऐं मार्कण्डेय उवाच ॥ १ ॥oṃ aiṃ mārkaṇḍeya uvāchaॐ ऐं मार्कंडेय म्हणाले:ॐ ऐं मार्कण्डेयजी बोले:Om aiṃ. Mārkaṇḍeya said:
सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः ।
निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद् गदतो मम ॥ २ ॥
sāvarṇiḥ sūryatanayo yo manuḥ kathyate'ṣṭamaḥ |
niśāmaya tadutpattiṃ vistarād gadato mama
सूर्यपुत्र सावर्णी, ज्याला आठवा मनू म्हणतात, त्याच्या उत्पत्तीची कथा मी विस्ताराने सांगतो, ऐक:
सूर्य के पुत्र सावर्णि, जो आठवें मनु कहे जाते हैं, उनकी उत्पत्ति की कथा विस्तार से कहता हूँ, सुनो:
Sāvarṇi, son of the Sun, is called the eighth Manu. Hear of his birth, as I tell it at length:
महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः ।
स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः ॥ ३ ॥
mahāmāyānubhāvena yathā manvantarādhipaḥ |
sa babhūva mahābhāgaḥ sāvarṇistanayo raveḥ
सूर्यपुत्र महाभाग सावर्णी महामायेच्या प्रभावाने मन्वंतराचा अधिपती कसा झाला ते.
सूर्यकुमार महाभाग सावर्णि महामाया के प्रभाव से जिस प्रकार मन्वन्तर के स्वामी हुए।
how, by the power of Mahāmāyā, that fortunate Sāvarṇi, son of the Sun, became the lord of a Manu’s age.
स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः ।
सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले ॥ ४ ॥
svārochiṣe'ntare pūrvaṃ chaitravaṃśasamudbhavaḥ |
suratho nāma rājābhūt samaste kṣitimaṇḍale
पूर्वी स्वारोचिष मन्वंतरात चैत्रवंशात जन्मलेला सुरथ नावाचा राजा संपूर्ण भूमंडळावर राज्य करत होता.
पूर्वकाल में स्वारोचिष मन्वन्तर में चैत्रवंश में उत्पन्न सुरथ नाम के राजा थे, जिनका समस्त भूमण्डल पर अधिकार था।
Long ago, in the age of Svārociṣa, there was a king named Suratha, born of the line of Caitra, who ruled the whole earth.
तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ।
बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तदा ॥ ५ ॥
tasya pālayataḥ samyak prajāḥ putrānivaurasān |
babhūvuḥ śatravo bhūpāḥ kolāvidhvaṃsinastadā
तो प्रजेचे आपल्या औरस पुत्रांप्रमाणे उत्तम पालन करत होता; तरीही त्या वेळी कोलाविध्वंसी नावाचे राजे त्याचे शत्रू झाले.
वे प्रजा का अपने औरस पुत्रों की भाँति भली-भाँति पालन करते थे; फिर भी उस समय कोलाविध्वंसी नाम के राजा उनके शत्रु हो गए।
While he was ruling his subjects well, as if they were his own sons, the kings called Kolāvidhvaṃsins became his enemies.
तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः ।
न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः ॥ ६ ॥
tasya tairabhavad yuddhamatiprabaladaṇḍinaḥ |
nyūnairapi sa tairyuddhe kolāvidhvaṃsibhirjitaḥ
अत्यंत प्रबल दंडनीती असलेल्या त्या राजाचे त्यांच्याशी युद्ध झाले, आणि संख्येने कमी असूनही त्या कोलाविध्वंसींनी त्याला युद्धात जिंकले.
अत्यन्त प्रबल दण्डनीति वाले उन राजा का उनसे युद्ध हुआ, और संख्या में कम होने पर भी कोलाविध्वंसियों ने उन्हें युद्ध में जीत लिया।
He, who wielded a mighty rod of justice, went to war with them, and was defeated in battle by those Kolāvidhvaṃsins, few as they were.
ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपोऽभवत् ।
आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः ॥ ७ ॥
tataḥ svapuramāyāto nijadeśādhipo'bhavat |
ākrāntaḥ sa mahābhāgastaistadā prabalāribhiḥ
मग तो आपल्या नगरात परत आला आणि केवळ आपल्या देशाचा राजा राहिला; पण तेथेही त्या प्रबळ शत्रूंनी त्या महाभाग राजावर आक्रमण केले.
तब वे अपने नगर को लौट आए और केवल अपने देश के राजा रह गए; पर वहाँ भी उस समय उन प्रबल शत्रुओं ने उन महाभाग पर आक्रमण किया।
Then he returned to his own city and ruled only his own land; and there that fortunate king was attacked again by those powerful enemies.
अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः ।
कोशो बलं चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः ॥ ८ ॥
amātyairbalibhirduṣṭairdurbalasya durātmabhiḥ |
kośo balaṃ chāpahṛtaṃ tatrāpi svapure tataḥ
राजा दुर्बल झाल्यावर त्याच्या बलवान, दुष्ट, दुरात्मा मंत्र्यांनी त्याच्या स्वतःच्या नगरातही खजिना आणि सैन्य हिरावून घेतले.
तब राजा के दुर्बल हो जाने पर उनके बलवान, दुष्ट और दुरात्मा मन्त्रियों ने उनकी राजधानी में भी उनका खजाना और सेना अपने अधिकार में कर ली।
Then, even in his own city, his powerful, wicked, evil-minded ministers took away the treasury and the army of the weakened king.
ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भूपतिः ।
एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम् ॥ ९ ॥
tato mṛgayāvyājena hṛtasvāmyaḥ sa bhūpatiḥ |
ekākī hayamāruhya jagāma gahanaṃ vanam
आपले स्वामित्व गेल्यावर तो राजा शिकारीच्या निमित्ताने एकटाच घोड्यावर बसून घनदाट वनात गेला.
प्रभुत्व छिन जाने पर राजा शिकार के बहाने घोड़े पर सवार होकर अकेले ही एक घने वन में चले गए।
Then, his sovereignty taken from him, the king rode out alone on horseback into a dense forest, on the pretext of hunting.
स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः ।
प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिशिष्योपशोभितम् ॥ १० ॥
sa tatrāśramamadrākṣīd dvijavaryasya medhasaḥ |
praśāntaśvāpadākīrṇaṃ muniśiṣyopaśobhitam
तेथे त्याने द्विजश्रेष्ठ मेधा ऋषींचा आश्रम पाहिला, जिथे हिंस्र पशूही शांत होऊन राहत होते आणि मुनींचे शिष्य आश्रमाची शोभा वाढवत होते.
वहाँ उन्होंने विप्रवर मेधा मुनि का आश्रम देखा, जहाँ हिंसक जीव भी शान्त होकर रहते थे और मुनि के शिष्य जिसकी शोभा बढ़ाते थे।
There he saw the hermitage of Medhas, best of brahmins: peaceful, full of wild beasts grown gentle, and graced by the sage’s disciples.
तस्थौ कञ्चित् स कालं च मुनिना तेन सत्कृतः ।
इतश्चेतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे ॥ ११ ॥
tasthau kañchit sa kālaṃ cha muninā tena satkṛtaḥ |
itaśchetaścha vicharaṃstasmin munivarāśrame
मुनींनी त्याचा सत्कार केला आणि तो त्या मुनिश्रेष्ठांच्या आश्रमात इकडे तिकडे फिरत काही काळ राहिला.
मुनि ने उनका सत्कार किया और वे उन मुनिश्रेष्ठ के आश्रम में इधर-उधर विचरते हुए कुछ समय तक रहे।
He stayed there some time, honoured by that sage, wandering here and there in that excellent sage’s hermitage.
सोऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः ।
मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् ॥ १२ ॥
so'chintayat tadā tatra mamatvākṛṣṭachetanaḥ |
matpūrvaiḥ pālitaṃ pūrvaṃ mayā hīnaṃ puraṃ hi tat
तेथे ममत्वाने ओढलेल्या चित्ताने तो विचार करू लागला: माझ्या पूर्वजांनी पूर्वी पालन केलेले ते नगर आज माझ्याविना आहे;
वहाँ ममता से आकृष्ट चित्त होकर वे सोचने लगे: पूर्वकाल में मेरे पूर्वजों ने जिसका पालन किया था, वह नगर आज मुझसे छिन गया है;
There, his mind drawn by the sense of ‘mine’, he thought: That city, once ruled by my forefathers and now lost to me,
मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा ।
न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः ॥ १३ ॥
madbhṛtyaistairasadvṛttairdharmataḥ pālyate na vā |
na jāne sa pradhāno me śūrahastī sadāmadaḥ
माझे ते दुराचारी सेवक त्याचे धर्माने पालन करतात की नाही, कोण जाणे. सदैव मदोन्मत्त असलेला माझा तो शूर प्रमुख हत्ती
पता नहीं, मेरे वे दुराचारी सेवक उसका धर्मपूर्वक पालन करते हैं या नहीं। सदा मदमस्त रहने वाला मेरा वह शूरवीर प्रधान हाथी
is it being ruled rightly or not by those wicked servants of mine? I do not know [what has become of] my chief elephant, brave and ever in rut;
मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते ।
ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः ॥ १४ ॥
mama vairivaśaṃ yātaḥ kān bhogānupalapsyate |
ye mamānugatā nityaṃ prasādadhanabhojanaiḥ
शत्रूंच्या ताब्यात गेल्यावर कोणते भोग भोगेल? जे माझी कृपा, धन आणि भोजन मिळवून सदैव माझ्यामागे चालत,
शत्रुओं के वश में पड़कर न जाने कौन से भोग पाएगा? जो लोग मेरी कृपा, धन और भोजन पाकर सदा मेरे पीछे चलते थे,
fallen into my enemies’ hands, what comforts will he find? Those who always followed me for my favour, wealth and food
अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम् ।
असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् ॥ १५ ॥
anuvṛttiṃ dhruvaṃ te'dya kurvantyanyamahībhṛtām |
asamyagvyayaśīlaistaiḥ kurvadbhiḥ satataṃ vyayam
ते आता निश्चितच दुसऱ्या राजांची सेवा करत असतील. उधळपट्टी करणाऱ्या त्यांच्याकडून सतत खर्च होत राहिल्याने
वे निश्चय ही अब दूसरे राजाओं की सेवा करते होंगे। उन अपव्ययी लोगों के सदा खर्च करते रहने से
surely now pay court to other kings. And by those wasteful men, always spending,
संचितः सोऽतिदुःखेन क्षयं कोशो गमिष्यति ।
एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः ॥ १६ ॥
saṃchitaḥ so'tiduḥkhena kṣayaṃ kośo gamiṣyati |
etachchānyachcha satataṃ chintayāmāsa pārthivaḥ
अत्यंत कष्टाने साठवलेला माझा खजिना रिकामा होईल. अशा आणि इतर गोष्टींचा तो राजा सतत विचार करत असे.
अत्यन्त कष्ट से इकट्ठा किया गया मेरा खजाना खाली हो जाएगा। ये तथा और भी बातें राजा निरन्तर सोचते रहते थे।
the treasury I gathered with such pains will be exhausted. These and other thoughts the king kept turning over.
तत्र विप्राश्रमाभ्याशे वैश्यमेकं ददर्श सः ।
स पृष्टस्तेन कस्त्वं भो हेतुश्चागमनेऽत्र कः ॥ १७ ॥
tatra viprāśramābhyāśe vaiśyamekaṃ dadarśa saḥ |
sa pṛṣṭastena kastvaṃ bho hetuśchāgamane'tra kaḥ
तेथे विप्राच्या आश्रमाजवळ त्याने एका वैश्याला पाहिले आणि विचारले: बाबा, तू कोण आहेस? येथे येण्याचे कारण काय?
वहाँ ब्राह्मण के आश्रम के निकट उन्होंने एक वैश्य को देखा और उससे पूछा: भाई! तुम कौन हो? यहाँ तुम्हारे आने का क्या कारण है?
There, near the brahmin’s hermitage, he saw a merchant, and asked him: Who are you, sir? What brings you here?
सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् ॥ १८ ॥
saśoka iva kasmāttvaṃ durmanā iva lakṣyase |
ityākarṇya vachastasya bhūpateḥ praṇayoditam
तू शोकग्रस्त आणि उदास का दिसतोस? राजाचे हे प्रेमाने बोललेले वचन ऐकून
तुम क्यों शोकग्रस्त और अनमने-से दिखाई देते हो? राजा का प्रेमपूर्वक कहा हुआ यह वचन सुनकर
Why do you look so sorrowful, so downcast? Hearing these words of the king, spoken with kindness,
प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम् ॥ १९ ॥
pratyuvācha sa taṃ vaiśyaḥ praśrayāvanato nṛpam
त्या वैश्याने नम्रपणे नमन करून राजाला उत्तर दिले.
वैश्य ने विनीत भाव से प्रणाम करके राजा को उत्तर दिया।
the merchant, bowing humbly, replied to the king.
वैश्य उवाच ॥ २० ॥vaiśya uvāchaवैश्य म्हणाला:वैश्य बोला:The merchant said:
समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले ॥ २१ ॥
samādhirnāma vaiśyo'hamutpanno dhanināṃ kule
मी धनिकांच्या कुळात जन्मलेला समाधी नावाचा वैश्य आहे.
मैं धनियों के कुल में उत्पन्न समाधि नाम का वैश्य हूँ।
I am a merchant named Samādhi, born in a wealthy family.
पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः ।
विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् ॥ २२ ॥
putradārairnirastaścha dhanalobhādasādhubhiḥ |
vihīnaścha dhanairdāraiḥ putrairādāya me dhanam
माझ्या दुष्ट पत्नी-पुत्रांनी धनाच्या लोभाने मला घराबाहेर काढले आहे. पत्नी आणि पुत्रांनी माझे धन घेऊन मला धनहीन केले,
मेरे दुष्ट स्त्री-पुत्रों ने धन के लोभ से मुझे निकाल दिया है। स्त्री और पुत्रों ने मेरा धन ले लिया और मुझे धन से वंचित कर दिया,
I have been cast out by my wicked sons and wife out of greed for wealth. Deprived of wealth, of wife and of sons, who took my money,
वनमभ्यागतो दुःखी निरस्तश्चाप्तबन्धुभिः ।
सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् ॥ २३ ॥
vanamabhyāgato duḥkhī nirastaśchāptabandhubhiḥ |
so'haṃ na vedmi putrāṇāṃ kuśalākuśalātmikām
विश्वासू आप्तांनीही मला सोडून दिले, म्हणून दुःखी होऊन मी वनात आलो आहे. येथे राहून माझे पुत्र खुशाल आहेत की नाही हे मला माहीत नाही,
विश्वसनीय बन्धुओं ने भी मुझे छोड़ दिया, इसलिए दुःखी होकर मैं वन में आया हूँ। यहाँ रहकर मैं नहीं जानता कि मेरे पुत्र कुशल से हैं या नहीं,
I have come to the forest, grieving, cast out by my trusted kin. Living here, I do not know whether my sons are well or not,
प्रवृत्तिं स्वजनानां च दाराणां चात्र संस्थितः ।
किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् ॥ २४ ॥
pravṛttiṃ svajanānāṃ cha dārāṇāṃ chātra saṃsthitaḥ |
kiṃ nu teṣāṃ gṛhe kṣemamakṣemaṃ kiṃ nu sāmpratam
ना आप्तांची आणि पत्नीची खबर आहे. सध्या घरी सर्व कुशल आहे की अकुशल?
न स्वजनों और स्त्री का समाचार जानता हूँ। इस समय घर में कुशल है या अकुशल?
nor how my kin and my wife are. Is all well at home now, or not?
कथं ते किं नु सद्वृत्ता दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः ॥ २५ ॥
kathaṃ te kiṃ nu sadvṛttā durvṛttāḥ kiṃ nu me sutāḥ
ते कसे आहेत? माझे पुत्र सदाचारी आहेत की दुराचारी झाले आहेत?
वे कैसे हैं? क्या मेरे पुत्र सदाचारी हैं या दुराचारी हो गए हैं?
How are they? Are my sons behaving well, or badly?
राजोवाच ॥ २६ ॥rājovāchaराजा म्हणाला:राजा बोले:The king said:
यैर्निरस्तो भवाँल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः ॥ २७ ॥
yairnirasto bhavā̃llubdhaiḥ putradārādibhirdhanaiḥ
ज्या लोभी पत्नी-पुत्रादींनी धनासाठी तुला घराबाहेर काढले,
जिन लोभी स्त्री-पुत्र आदि ने धन के कारण तुम्हें निकाल दिया,
Those greedy sons, wife and others who cast you out for your wealth:
तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम् ॥ २८ ॥
teṣu kiṃ bhavataḥ snehamanubadhnāti mānasam
त्यांच्याविषयी तुझ्या मनात इतके प्रेम का बांधलेले आहे?
उनके प्रति तुम्हारे मन में स्नेह क्यों बँधा है?
why does your mind still cling to them with love?
वैश्य उवाच ॥ २९ ॥vaiśya uvāchaवैश्य म्हणाला:वैश्य बोला:The merchant said:
एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः ॥ ३० ॥
evametadyathā prāha bhavānasmadgataṃ vachaḥ
तुम्ही माझ्याविषयी जे म्हणता ते सर्व खरे आहे.
आप मेरे विषय में जो कहते हैं, वह सब ठीक है।
What you have said about me is true.
किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः ।
यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः ॥ ३१ ॥
kiṃ karomi na badhnāti mama niṣṭhuratāṃ manaḥ |
yaiḥ santyajya pitṛsnehaṃ dhanalubdhairnirākṛtaḥ
पण काय करू? माझे मन कठोर होत नाही. ज्यांनी धनलोभाने पित्याविषयीचा स्नेह
किन्तु क्या करूँ? मेरा मन कठोर नहीं होता। जिन्होंने धन के लोभ में पिता के प्रति स्नेह
What can I do? My mind will not harden. Those who, greedy for wealth, cast me out, abandoning the love due to a father
पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः ।
किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते ॥ ३२ ॥
patisvajanahārdaṃ cha hārdi teṣveva me manaḥ |
kimetannābhijānāmi jānannapi mahāmate
आणि पती व आप्तांविषयीचे प्रेम सोडून मला हाकलून दिले, त्यांच्यावरच माझ्या मनात प्रेम आहे. हे महामते, हे काय आहे ते जाणत असूनही मला कळत नाही,
और पति तथा स्वजन के प्रति प्रेम को त्यागकर मुझे निकाल दिया, उन्हीं के प्रति मेरे मन में प्रेम है। महामते! जानते हुए भी मैं नहीं समझ पाता कि यह क्या है,
and the affection due to a husband and kinsman: towards them alone my mind is loving. What is this? Though I know it, I do not understand it, wise one,
यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु ।
तेषां कृते मे निःश्वासो दौर्मनस्यं च जायते ॥ ३३ ॥
yatpremapravaṇaṃ chittaṃ viguṇeṣvapi bandhuṣu |
teṣāṃ kṛte me niḥśvāso daurmanasyaṃ cha jāyate
की गुणहीन आप्तांवरही माझे चित्त प्रेमात बुडाले आहे. त्यांच्यासाठी मी उसासे टाकतो आणि माझे मन खिन्न राहते.
कि गुणहीन बन्धुओं के प्रति भी मेरा चित्त प्रेम में डूबा है। उनके लिए मैं लम्बी साँसें लेता हूँ और मेरा मन दुःखी रहता है।
that my heart leans in love even towards kin without virtue. For their sake I sigh, and my mind is heavy.
करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम् ॥ ३४ ॥
karomi kiṃ yanna manasteṣvaprītiṣu niṣṭhuram
प्रेम नसलेल्या त्यांच्याविषयी माझे मन कठोर होत नाही, याला मी काय करू?
जिनमें प्रेम नहीं, उनके प्रति मेरा मन कठोर नहीं होता; इसके लिए मैं क्या करूँ?
What can I do, when my mind will not harden against those who do not love me?
मार्कण्डेय उवाच ॥ ३५ ॥mārkaṇḍeya uvāchaमार्कंडेय म्हणाले:मार्कण्डेयजी बोले:Mārkaṇḍeya said:
ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ ॥ ३६ ॥
tatastau sahitau vipra taṃ muniṃ samupasthitau
हे ब्राह्मणा, मग ते दोघे मिळून त्या मुनींकडे गेले,
ब्रह्मन्! तदनन्तर वे दोनों साथ-साथ उन मुनि के पास गए,
Then, O brahmin, the two together went to that sage:
Note
Mārkaṇḍeya is telling the story to his disciple, the brahmin Krauṣṭuki.
समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः ।
कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् ॥ ३७ ॥
samādhirnāma vaiśyo'sau sa cha pārthivasattamaḥ |
kṛtvā tu tau yathānyāyaṃ yathārhaṃ tena saṃvidam
समाधी नावाचा तो वैश्य आणि तो श्रेष्ठ राजा. मुनींशी यथायोग्य शिष्टाचार करून
समाधि नामक वह वैश्य और वे श्रेष्ठ राजा। मुनि के साथ यथायोग्य शिष्टाचार करके
the merchant named Samādhi and that best of kings. Having greeted him properly, as was fitting,
उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्यपार्थिवौ ॥ ३८ ॥
upaviṣṭau kathāḥ kāśchichchakraturvaiśyapārthivau
वैश्य आणि राजा बसले आणि काही गोष्टी करू लागले.
वैश्य और राजा बैठ गए और कुछ बातें करने लगे।
the merchant and the king sat down and began to talk.
राजोवाच ॥ ३९ ॥rājovāchaराजा म्हणाला:राजा बोले:The king said:
भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्छाम्येकं वदस्व तत् ॥ ४० ॥
bhagavaṃstvāmahaṃ praṣṭumichchhāmyekaṃ vadasva tat
भगवन्, मी आपल्याला एक गोष्ट विचारू इच्छितो; ती सांगा.
भगवन्! मैं आपसे एक बात पूछना चाहता हूँ, उसे बताइए।
Blessed one, I wish to ask you one thing; please tell me.
दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना ।
ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि ॥ ४१ ॥
duḥkhāya yanme manasaḥ svachittāyattatāṃ vinā |
mamatvaṃ gatarājyasya rājyāṅgeṣvakhileṣvapi
माझे चित्त माझ्या स्वाधीन नसल्याने ती गोष्ट मला फार दुःख देते: गेलेल्या राज्यात आणि त्याच्या सर्व अंगांत माझे ममत्व टिकून आहे,
मेरा चित्त मेरे वश में नहीं, इसलिए यह बात मुझे बहुत दुःख देती है: जो राज्य मेरे हाथ से चला गया, उसमें और उसके सब अंगों में मेरी ममता बनी है,
It grieves me that, against my own will, my mind clings with the sense of ‘mine’ to the kingdom I have lost and to all its parts,
जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम ।
अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः ॥ ४२ ॥
jānato'pi yathājñasya kimetanmunisattama |
ayaṃ cha nikṛtaḥ putrairdārairbhṛtyaistathojjhitaḥ
जाणत असूनही अज्ञान्यासारखे. हे मुनिश्रेष्ठ, हे काय आहे? आणि हा वैश्य पुत्रांनी अपमानित केलेला, पत्नी व सेवकांनी सोडलेला,
जानते हुए भी अज्ञानी की भाँति। मुनिश्रेष्ठ! यह क्या है? और यह वैश्य भी पुत्रों से अपमानित है, स्त्री और भृत्यों ने इसे छोड़ दिया है,
knowing better, as if I did not know. What is this, best of sages? And this man has been wronged by his sons and abandoned by wife and servants,
स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दी तथाप्यति ।
एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुःखितौ ॥ ४३ ॥
svajanena cha santyaktasteṣu hārdī tathāpyati |
evameṣa tathāhaṃ cha dvāvapyatyantaduḥkhitau
आप्तांनी त्याग केलेला असूनही त्यांच्यावर फार प्रेम करतो. अशा प्रकारे तो आणि मी दोघेही अत्यंत दुःखी आहोत,
स्वजनों ने भी इसे त्याग दिया है, फिर भी यह उनके प्रति अत्यन्त प्रेम रखता है। इस प्रकार यह और मैं दोनों ही बहुत दुःखी हैं,
rejected by his own people, and yet he loves them dearly. So he and I are both deeply unhappy,
दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ ।
तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि ॥ ४४ ॥
dṛṣṭadoṣe'pi viṣaye mamatvākṛṣṭamānasau |
tatkimetanmahābhāga yanmoho jñāninorapi
ज्यात दोष प्रत्यक्ष दिसले आहेत अशा विषयाकडेही आमचे मन ममत्वाने ओढले जाते. हे महाभाग, आम्ही दोघे जाणते असूनही आम्हाला मोह होतो, हे काय आहे?
जिसमें दोष प्रत्यक्ष देख चुके हैं, उस विषय की ओर भी हमारा मन ममता से खिंचता है। महाभाग! हम दोनों जानकार हैं, फिर भी हमें जो मोह होता है, यह क्या है?
our minds drawn by ‘mine’ towards things whose faults we have seen. How is it, fortunate one, that even we who know are deluded?
ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता ॥ ४५ ॥
mamāsya cha bhavatyeṣā vivekāndhasya mūḍhatā
विवेकाने आंधळ्या माणसासारखी ही मूढता माझ्यात आणि त्याच्यात आहे.
विवेकहीन पुरुष की भाँति मुझमें और इसमें भी यह मूढ़ता है।
This folly comes to him and to me, blind to discernment.
ऋषिरुवाच ॥ ४६ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे ॥ ४७ ॥
jñānamasti samastasya jantorviṣayagochare
हे महाभाग, विषयांचे ज्ञान सर्व प्राण्यांना असते,
महाभाग! विषयों का ज्ञान सब जीवों को है,
Every creature has knowledge within the range of the senses,
विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक् ।
दिवान्धाः प्राणिनः केचिद् रात्रावन्धास्तथापरे ॥ ४८ ॥
viṣayaścha mahābhāga yāti chaivaṃ pṛthak pṛthak |
divāndhāḥ prāṇinaḥ kechid rātrāvandhāstathāpare
आणि विषयही प्रत्येकाला वेगवेगळ्या प्रकारे प्राप्त होतात. काही प्राणी दिवसा आंधळे असतात, तर काही रात्री;
और विषय भी सबको अलग-अलग प्रकार से प्राप्त होते हैं। कुछ प्राणी दिन में नहीं देखते और दूसरे रात में नहीं देखते;
and objects come to each in their own way. Some creatures are blind by day, others blind by night;
केचिद् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः ।
ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किं तु ते न हि केवलम् ॥ ४९ ॥
kechid divā tathā rātrau prāṇinastulyadṛṣṭayaḥ |
jñānino manujāḥ satyaṃ kiṃ tu te na hi kevalam
आणि काही प्राणी दिवसा आणि रात्री सारखेच पाहतात. माणसे ज्ञानी असतात हे खरे, पण केवळ तेच नव्हेत;
और कुछ जीव दिन और रात में बराबर देखते हैं। यह ठीक है कि मनुष्य जानकार होते हैं, किन्तु केवल वे ही ऐसे नहीं हैं;
some creatures see equally by day and by night. Men are knowing, it is true, but they are not the only ones;
यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशुपक्षिमृगादयः ।
ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत् तेषां मृगपक्षिणाम् ॥ ५० ॥
yato hi jñāninaḥ sarve paśupakṣimṛgādayaḥ |
jñānaṃ cha tanmanuṣyāṇāṃ yat teṣāṃ mṛgapakṣiṇām
कारण पशू, पक्षी, मृग इत्यादी सर्वच ज्ञानी असतात. माणसांचे ज्ञानही त्या मृग-पक्ष्यांसारखेच असते,
क्योंकि पशु, पक्षी, मृग आदि सब प्राणी भी जानकार होते हैं। मनुष्यों का ज्ञान वैसा ही है, जैसा उन मृगों और पक्षियों का,
for cattle, birds, beasts and the rest all have knowledge too; and the knowledge men have is what beasts and birds have,
मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत् तथोभयोः ।
ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु ॥ ५१ ॥
manuṣyāṇāṃ cha yatteṣāṃ tulyamanyat tathobhayoḥ |
jñāne'pi sati paśyaitān pataṅgāñchhāvachañchuṣu
आणि माणसांचे ते त्यांचेही; आणखीही बरेच दोघांत समान आहे. ज्ञान असूनही या पक्ष्यांकडे पाहा: आपल्या पिल्लांच्या चोचीत
और जो मनुष्यों का है, वही उनका; और भी बहुत सी बातें दोनों में समान हैं। समझ होने पर भी इन पक्षियों को देखो: ये अपने बच्चों की चोंच में
and what men have, they have too; and much else is alike in both. Though they have knowledge, look at these birds: into the beaks of their young
कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा ।
मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति ॥ ५२ ॥
kaṇamokṣādṛtān mohātpīḍyamānānapi kṣudhā |
mānuṣā manujavyāghra sābhilāṣāḥ sutān prati
ते मोहाने मोठ्या आवडीने दाणे घालतात, स्वतः भुकेने व्याकूळ असूनही. हे नरश्रेष्ठा, माणसेही
मोहवश बड़े चाव से अन्न के दाने डालते हैं, यद्यपि स्वयं भूख से पीड़ित हैं। नरश्रेष्ठ! मनुष्य भी
they eagerly drop grain, out of delusion, though tormented by hunger themselves. And men, tiger among men, long for sons
लोभात् प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि ।
तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः ॥ ५३ ॥
lobhāt pratyupakārāya nanvetān kiṃ na paśyasi |
tathāpi mamatāvarte mohagarte nipātitāḥ
लोभाने प्रत्युपकाराच्या आशेने पुत्रांची इच्छा करतात; तुला हे दिसत नाही का? तरीही सर्व प्राणी ममत्वाच्या भोवऱ्यात, मोहाच्या खड्ड्यात पडलेले आहेत,
लोभवश बदले में उपकार की आशा से पुत्रों की अभिलाषा करते हैं; क्या तुम इन्हें नहीं देखते? फिर भी सब प्राणी ममता के भँवर वाले मोह के गर्त में गिरे हुए हैं,
out of greed, hoping for a return; do you not see it? Even so, they are thrown into the whirlpool of ‘mine’, into the pit of delusion,
महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा ।
तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः ॥ ५४ ॥
mahāmāyāprabhāveṇa saṃsārasthitikāriṇā |
tannātra vismayaḥ kāryo yoganidrā jagatpateḥ
संसार चालू ठेवणाऱ्या महामायेच्या प्रभावाने. म्हणून यात आश्चर्य करू नये. जगत्पती विष्णूंची योगनिद्रा
संसार की स्थिति बनाए रखने वाली महामाया के प्रभाव से। इसलिए इसमें आश्चर्य नहीं करना चाहिए। जगत्पति भगवान विष्णु की योगनिद्रा
by the power of Mahāmāyā, who keeps the world of becoming turning. So there is nothing to wonder at here. The yoga-sleep of the lord of the world,
महामाया हरेश्चैषा तया सम्मोह्यते जगत् ।
ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा ॥ ५५ ॥
mahāmāyā hareśchaiṣā tayā sammohyate jagat |
jñānināmapi chetāṃsi devī bhagavatī hi sā
हीच महामाया आहे; तिच्यामुळे हे जग मोहित होते. ती भगवती देवी ज्ञान्यांचीही चित्ते
यही महामाया हैं; इन्हीं से यह जगत मोहित होता है। वे भगवती देवी ज्ञानियों के चित्त को भी
Hari, is this Mahāmāyā; by her the world is deluded. For she, the blessed Goddess, seizes the minds even of the wise
बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ।
तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् ॥ ५६ ॥
balādākṛṣya mohāya mahāmāyā prayachchhati |
tayā visṛjyate viśvaṃ jagadetachcharācharam
बळेच ओढून मोहात टाकते. तीच हे संपूर्ण चराचर जग निर्माण करते.
बलपूर्वक खींचकर मोह में डाल देती हैं। वे ही इस सम्पूर्ण चराचर जगत की सृष्टि करती हैं।
by force, and gives them over to delusion. By her this whole world, moving and unmoving, is brought forth.
सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये ।
सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी ॥ ५७ ॥
saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye |
sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī
तीच प्रसन्न झाली की माणसांना मुक्तीसाठी वर देते. तीच मुक्तीचे कारण असलेली सनातन परा विद्या आहे,
वे ही प्रसन्न होने पर मनुष्यों को मुक्ति का वरदान देती हैं। वे ही मुक्ति की हेतुभूता सनातनी परा विद्या हैं,
And she, when pleased, grants boons that bring people liberation. She is the supreme knowledge, the eternal cause of liberation,
संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी ॥ ५८ ॥
saṃsārabandhahetuścha saiva sarveśvareśvarī
आणि संसारबंधनाचे कारणही तीच आहे; ती सर्व ईश्वरांचीही ईश्वरी आहे.
और वे ही संसार-बन्धन की भी हेतु हैं; वे सब ईश्वरों की भी ईश्वरी हैं।
and she too is the cause of the bondage of worldly life: she, the queen of all lords.
राजोवाच ॥ ५९ ॥rājovāchaराजा म्हणाला:राजा बोले:The king said:
भगवन् का हि सा देवी महामायेति यां भवान् ॥ ६० ॥
bhagavan kā hi sā devī mahāmāyeti yāṃ bhavān
भगवन्, जिला तुम्ही महामाया म्हणता ती देवी कोण?
भगवन्! जिन्हें आप महामाया कहते हैं, वे देवी कौन हैं?
Blessed one, who is that Goddess whom you call Mahāmāyā?
ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज ।
यत्प्रभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा ॥ ६१ ॥
bravīti kathamutpannā sā karmāsyāścha kiṃ dvija |
yatprabhāvā cha sā devī yatsvarūpā yadudbhavā
हे ब्राह्मणा, तिची उत्पत्ती कशी झाली? तिची कर्मे कोणती? तिचा प्रभाव, स्वरूप आणि उद्भव जसा असेल,
ब्रह्मन्! उनकी उत्पत्ति कैसे हुई? उनके कर्म क्या हैं? उनका जो प्रभाव, स्वरूप और उद्भव है,
How was she born, and what are her deeds, O brahmin? Whatever her power, her nature and her origin,
तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ॥ ६२ ॥
tat sarvaṃ śrotumichchhāmi tvatto brahmavidāṃ vara
हे ब्रह्मवेत्त्यांत श्रेष्ठ, ते सर्व मी तुमच्याकडून ऐकू इच्छितो.
हे ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ! वह सब मैं आपसे सुनना चाहता हूँ।
all that I wish to hear from you, best of the knowers of Brahman.
ऋषिरुवाच ॥ ६३ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् ॥ ६४ ॥
nityaiva sā jaganmūrtistayā sarvamidaṃ tatam
ती देवी नित्य आहे; जग हेच तिचे रूप आहे आणि तिने हे सर्व व्यापले आहे.
राजन्! वे देवी तो नित्य हैं; यह जगत उन्हीं का रूप है और उन्होंने यह सब व्याप्त कर रखा है।
She is eternal; the world is her form; by her all this is pervaded.
तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रूयतां मम ।
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा ॥ ६५ ॥
tathāpi tatsamutpattirbahudhā śrūyatāṃ mama |
devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā
तरीही तिचा आविर्भाव अनेक प्रकारे होतो, तो माझ्याकडून ऐक. देवांचे कार्य सिद्ध करण्यासाठी जेव्हा ती प्रकट होते,
फिर भी उनका प्राकट्य अनेक प्रकार से होता है, वह मुझसे सुनो। जब वे देवताओं का कार्य सिद्ध करने के लिए प्रकट होती हैं,
Even so, hear from me how she comes forth in many ways. When she appears to accomplish the work of the gods,
उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते ।
योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते ॥ ६६ ॥
utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate |
yoganidrāṃ yadā viṣṇurjagatyekārṇavīkṛte
तेव्हा नित्य असूनही ती लोकी उत्पन्न झाली असे म्हटले जाते. जेव्हा सारे जग एकार्णव झाले होते आणि सर्वांचे प्रभू भगवान विष्णू
तब नित्य होने पर भी वे लोक में उत्पन्न हुई कहलाती हैं। जब जगत एकार्णव में डूबा था और सबके प्रभु भगवान विष्णु
then, though eternal, she is said in the world to have been born. When the world had become one ocean, and the blessed Lord Viṣṇu,
आस्तीर्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः ।
तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ ॥ ६७ ॥
āstīrya śeṣamabhajat kalpānte bhagavān prabhuḥ |
tadā dvāvasurau ghorau vikhyātau madhukaiṭabhau
कल्पान्ती शेषाची शय्या करून योगनिद्रेत होते, तेव्हा मधु आणि कैटभ नावाने प्रसिद्ध असलेले दोन भयंकर असुर,
कल्प के अन्त में शेषनाग की शय्या बिछाकर योगनिद्रा में थे, तब मधु और कैटभ नाम से विख्यात दो भयंकर असुर,
spreading out Śeṣa as his bed at the end of an age, had taken to his yoga-sleep, two terrible demons, the famous Madhu and Kaiṭabha,
विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ ।
स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ ६८ ॥
viṣṇukarṇamalodbhūtau hantuṃ brahmāṇamudyatau |
sa nābhikamale viṣṇoḥ sthito brahmā prajāpatiḥ
विष्णूंच्या कानांच्या मळापासून उत्पन्न होऊन ब्रह्मदेवांना मारण्यास उद्युक्त झाले. विष्णूंच्या नाभिकमळावर बसलेल्या प्रजापती ब्रह्मदेवांनी
विष्णु के कानों के मैल से उत्पन्न होकर ब्रह्मा का वध करने को उद्यत हुए। विष्णु के नाभिकमल पर स्थित प्रजापति ब्रह्मा ने
born from the wax of Viṣṇu’s ears, set out to kill Brahmā. Brahmā, the lord of creatures, seated in the lotus of Viṣṇu’s navel,
दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम् ।
तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः ॥ ६९ ॥
dṛṣṭvā tāvasurau chograu prasuptaṃ cha janārdanam |
tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayasthitaḥ
त्या दोन उग्र असुरांना आणि झोपलेल्या जनार्दनाला पाहून एकाग्र चित्ताने योगनिद्रेची स्तुती केली,
उन दोनों भयंकर असुरों को और भगवान जनार्दन को सोया हुआ देखकर एकाग्रचित्त होकर योगनिद्रा की स्तुति की,
seeing those two fierce demons and Janārdana asleep, with a single-minded heart praised Yoganidrā,
विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम् ।
विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थितिसंहारकारिणीम् ॥ ७० ॥
vibodhanārthāya harerharinetrakṛtālayām |
viśveśvarīṃ jagaddhātrīṃ sthitisaṃhārakāriṇīm
हरीला जागे करण्यासाठी: हरीच्या नेत्रांत राहणारी, विश्वेश्वरी, जगाला धारण करणारी, त्याची स्थिती आणि संहार करणारी,
भगवान को जगाने के लिए; हरि के नेत्रों में निवास करने वाली, विश्व की अधीश्वरी, जगत को धारण करने वाली, उसका पालन और संहार करने वाली,
to awaken Hari: she who dwells in Hari’s eyes, queen of the universe, upholder of the world, who brings about its preservation and destruction,
निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः ॥ ७१ ॥
nidrāṃ bhagavatīṃ viṣṇoratulāṃ tejasaḥ prabhuḥ
तेजःस्वरूप विष्णूंची अतुलनीय निद्रा असलेल्या भगवतीची प्रभू ब्रह्मदेवांनी स्तुती केली.
तेजःस्वरूप विष्णु की अनुपम निद्रा भगवती की प्रभु ब्रह्मा ने स्तुति की।
the blessed sleep of Viṣṇu, the matchless [power] of his radiance: so the lord [Brahmā] praised her.
ब्रह्मोवाच ॥ ७२ ॥brahmovāchaब्रह्मदेव म्हणाले:ब्रह्माजी बोले:Brahmā said:
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका ॥ ७३ ॥
tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tvaṃ hi vaṣaṭkāraḥ svarātmikā
हे देवी, तूच स्वाहा, तूच स्वधा आणि तूच वषट्कार आहेस; स्वर हेच तुझे स्वरूप आहे.
देवि! तुम्हीं स्वाहा, तुम्हीं स्वधा और तुम्हीं वषट्कार हो; स्वर भी तुम्हारा ही स्वरूप है।
You are Svāhā, you are Svadhā, you are Vaṣaṭkāra; your very self is the Vedic accent.
सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता ।
अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः ॥ ७४ ॥
sudhā tvamakṣare nitye tridhā mātrātmikā sthitā |
ardhamātrā sthitā nityā yānuchchāryā viśeṣataḥ
तूच अमृत आहेस. नित्य अक्षर प्रणवात तू तीन मात्रांच्या रूपाने स्थित आहेस, आणि ज्याचा विशेष उच्चार करता येत नाही ती नित्य अर्धमात्राही तूच आहेस.
तुम्हीं सुधा हो। नित्य अक्षर प्रणव में तुम तीन मात्राओं के रूप में स्थित हो, और जिसका विशेष रूप से उच्चारण नहीं हो सकता, वह नित्य अर्धमात्रा भी तुम्हीं हो।
You are the nectar; in the eternal, imperishable syllable you abide as its three measures; and you are the eternal half-measure, which cannot be uttered as such.
Note
The imperishable syllable is Om, whose three measures are a, u and m; the half-measure is the resonance that follows them.
त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा ।
त्वयैतद्धार्यते विश्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत् ॥ ७५ ॥
tvameva sandhyā sāvitrī tvaṃ devi jananī parā |
tvayaitaddhāryate viśvaṃ tvayaitatsṛjyate jagat
हे देवी, तूच संध्या, सावित्री आणि परम जननी आहेस. तूच हे विश्व धारण करतेस; तुझ्याकडूनच हे जग निर्माण होते;
देवि! तुम्हीं सन्ध्या, सावित्री और परम जननी हो। तुम्हीं इस विश्व को धारण करती हो; तुमसे ही इस जगत की सृष्टि होती है;
You alone are Sandhyā and Sāvitrī; you, Goddess, are the supreme mother. By you this universe is upheld; by you this world is created;
त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा ।
विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने ॥ ७६ ॥
tvayaitatpālyate devi tvamatsyante cha sarvadā |
visṛṣṭau sṛṣṭirūpā tvaṃ sthitirūpā cha pālane
हे देवी, तूच त्याचे पालन करतेस आणि अंती सदैव तूच त्याला ग्रासतेस. उत्पत्तीच्या वेळी तू सृष्टिरूपा आहेस, पालनात स्थितिरूपा,
तुम्हीं से इसका पालन होता है और अन्त में तुम्हीं सदा इसे अपना ग्रास बनाती हो। उत्पत्ति के समय तुम सृष्टिरूपा हो, पालन के समय स्थितिरूपा
by you, Goddess, it is protected, and at the end you always consume it. At its making you are creation; in its keeping you are preservation;
तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये ।
महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः ॥ ७७ ॥
tathā saṃhṛtirūpānte jagato'sya jaganmaye |
mahāvidyā mahāmāyā mahāmedhā mahāsmṛtiḥ
आणि अंती संहाररूपा आहेस, हे जगन्मये. तूच महाविद्या, महामाया, महामेधा, महास्मृती,
और अन्त में संहाररूपा हो, हे जगन्मयी! तुम्हीं महाविद्या, महामाया, महामेधा, महास्मृति,
and likewise at its end you are dissolution, you who are the world itself. You are the great knowledge, the great illusion, the great intelligence, the great memory,
महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी ।
प्रकृतिस्त्वं च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी ॥ ७८ ॥
mahāmohā cha bhavatī mahādevī maheśvarī |
prakṛtistvaṃ cha sarvasya guṇatrayavibhāvinī
महामोहा, महादेवी आणि महेश्वरी आहेस. तीनही गुण निर्माण करणारी सर्वांची प्रकृती तूच आहेस;
महामोह, महादेवी और महेश्वरी हो। तीनों गुणों को उत्पन्न करने वाली सबकी प्रकृति तुम्हीं हो;
the great delusion, the great Goddess, the great ruler. You are Prakṛti, the source of all, who brings forth the three guṇas;
कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा ।
त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा ॥ ७९ ॥
kālarātrirmahārātrirmoharātriścha dāruṇā |
tvaṃ śrīstvamīśvarī tvaṃ hrīstvaṃ buddhirbodhalakṣaṇā
भयंकर कालरात्री, महारात्री आणि मोहरात्री तूच आहेस. तूच श्री, तूच ईश्वरी, तूच ह्री (लज्जा) आणि बोधस्वरूप बुद्धी तूच आहेस;
भयंकर कालरात्रि, महारात्रि और मोहरात्रि भी तुम्हीं हो। तुम्हीं श्री, तुम्हीं ईश्वरी, तुम्हीं ह्री (लज्जा) और तुम्हीं बोधस्वरूपा बुद्धि हो;
the night of time, the great night, the terrible night of delusion. You are Śrī, you are Īśvarī, you are modesty, you are understanding whose mark is awareness;
लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च ।
खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा ॥ ८० ॥
lajjā puṣṭistathā tuṣṭistvaṃ śāntiḥ kṣāntireva cha |
khaḍginī śūlinī ghorā gadinī chakriṇī tathā
लज्जा, पुष्टी, तुष्टी, शांती आणि क्षमा तूच आहेस. तू खड्ग आणि शूळ धारण करणारी, घोररूपा, गदा आणि चक्र धारण करणारी आहेस,
लज्जा, पुष्टि, तुष्टि, शान्ति और क्षमा भी तुम्हीं हो। तुम खड्ग और शूल धारण करने वाली, घोररूपा, गदा और चक्र धारण करने वाली हो,
modesty, nourishment and contentment; you are peace and forbearance. Bearer of the sword and the spear, terrible one, bearer of the mace and the discus,
शङ्खिनी चापिनी बाणभुशुण्डी परिघायुधा ।
सौम्या सौम्यतराशेषसौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी ॥ ८१ ॥
śaṅkhinī chāpinī bāṇabhuśuṇḍī parighāyudhā |
saumyā saumyatarāśeṣasaumyebhyastvatisundarī
शंख, धनुष्य, बाण, भुशुंडी आणि परिघ ही आयुधे धारण करणारी आहेस. तू सौम्य, सौम्यतर आणि सर्व सौम्य वस्तूंपेक्षा अत्यंत सुंदर आहेस,
शंख, धनुष, बाण, भुशुण्डी और परिघ को आयुध बनाने वाली हो। तुम सौम्य हो, सौम्यतर हो, और सब सौम्य पदार्थों से अधिक सुन्दर हो,
bearer of the conch and the bow, with arrows, sling and club for weapons. You are gentle, more gentle still, more lovely than all that is gentle,
परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी ।
यच्च किञ्चित् क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके ॥ ८२ ॥
parāparāṇāṃ paramā tvameva parameśvarī |
yachcha kiñchit kvachidvastu sadasadvākhilātmike
पर आणि अपर यांच्याही पलीकडची परमेश्वरी तूच आहेस. हे सर्वात्मिके, कोठेही जे काही सत् किंवा असत् वस्तू आहे,
पर और अपर से परे परमेश्वरी तुम्हीं हो। सर्वात्मिके! कहीं भी जो कुछ सत् या असत् वस्तु है,
the highest beyond the high and the low; you alone are the supreme ruler. Whatever thing there is, anywhere, real or unreal, you who are the self of all,
तस्य सर्वस्य या शक्तिः सा त्वं किं स्तूयसे तदा ।
यया त्वया जगत्स्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् ॥ ८३ ॥
tasya sarvasya yā śaktiḥ sā tvaṃ kiṃ stūyase tadā |
yayā tvayā jagatsraṣṭā jagatpātyatti yo jagat
त्या सर्वांची शक्ती तूच आहेस; मग तुझी स्तुती ती काय करावी? जो जगाची सृष्टी, पालन आणि संहार करतो, त्यालाही तू
उन सबकी जो शक्ति है, वह तुम्हीं हो; तब तुम्हारी स्तुति क्या हो सकती है? जो जगत की सृष्टि, पालन और संहार करते हैं, उन्हें भी जब तुमने
of all of it you are the power; how then can you be praised? You by whom even he who creates, protects and devours the world
सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः ।
विष्णुः शरीरग्रहणमहमीशान एव च ॥ ८४ ॥
so'pi nidrāvaśaṃ nītaḥ kastvāṃ stotumiheśvaraḥ |
viṣṇuḥ śarīragrahaṇamahamīśāna eva cha
निद्रेच्या अधीन केले आहेस, तेव्हा तुझी स्तुती करण्यास येथे कोण समर्थ आहे? विष्णू, मी आणि ईशान यांनाही देह धारण
निद्रा के अधीन कर दिया है, तो यहाँ तुम्हारी स्तुति करने में कौन समर्थ है? विष्णु, मुझे और शंकर को भी शरीर धारण
have been put to sleep, who here is able to praise you? Since Viṣṇu, I and Īśāna too have been made to take bodies
कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत् ।
सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता ॥ ८५ ॥
kāritāste yato'tastvāṃ kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet |
sā tvamitthaṃ prabhāvaiḥ svairudārairdevi saṃstutā
तूच करायला लावले आहेस, तेव्हा तुझी स्तुती करण्याचे सामर्थ्य कोणात असेल? हे देवी, आपल्या या उदार प्रभावांनी स्तवलेली तू
तुम्हीं ने कराया है, तो तुम्हारी स्तुति करने की शक्ति किसमें है? देवि! अपने इन उदार प्रभावों से ही प्रशंसित तुम
by you, who could have the power to praise you? Goddess, praised thus for your own exalted powers,
मोहयैतौ दुराधर्षावसुरौ मधुकैटभौ ।
प्रबोधं च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु ॥ ८६ ॥
mohayaitau durādharṣāvasurau madhukaiṭabhau |
prabodhaṃ cha jagatsvāmī nīyatāmachyuto laghu
या दोन दुर्जय असुरांना, मधु आणि कैटभाला, मोहात टाक; आणि जगत्स्वामी अच्युताला लवकर जागे कर,
इन दोनों दुर्धर्ष असुरों मधु और कैटभ को मोह में डाल दो, और जगत के स्वामी अच्युत को शीघ्र जगा दो,
delude these two invincible demons, Madhu and Kaiṭabha; and let Acyuta, lord of the world, be woken quickly,
बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ ॥ ८७ ॥
bodhaścha kriyatāmasya hantumetau mahāsurau
आणि या दोन महासुरांना मारण्याची बुद्धी त्याच्यात जागव.
और उनमें इन दोनों महान असुरों को मारने की बुद्धि जगा दो।
and let his mind be roused to slay these two great demons.
ऋषिरुवाच ॥ ८८ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा ॥ ८९ ॥
evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā
तेव्हा ब्रह्मदेवांनी अशी स्तुती केल्यावर ती तामसी देवी,
तब ब्रह्मा के इस प्रकार स्तुति करने पर वे तामसी देवी,
Praised thus there by the Creator, the Goddess of darkness,
विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ ।
नेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः ॥ ९० ॥
viṣṇoḥ prabodhanārthāya nihantuṃ madhukaiṭabhau |
netrāsyanāsikābāhuhṛdayebhyastathorasaḥ
विष्णूंना जागे करण्यासाठी आणि मधु-कैटभांचा नाश करण्यासाठी त्यांच्या नेत्र, मुख, नासिका, बाहू, हृदय आणि वक्षःस्थळातून बाहेर पडून
विष्णु को जगाने और मधु-कैटभ का नाश करने के लिए उनके नेत्र, मुख, नासिका, बाहु, हृदय और वक्षःस्थल से निकलकर
to wake Viṣṇu and to slay Madhu and Kaiṭabha, came forth from his eyes, mouth, nose, arms, heart and chest,
निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ।
उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तया मुक्तो जनार्दनः ॥ ९१ ॥
nirgamya darśane tasthau brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ |
uttasthau cha jagannāthastayā mukto janārdanaḥ
अव्यक्तजन्मा ब्रह्मदेवांच्या दृष्टीसमोर उभी राहिली. तिच्यापासून मुक्त होताच जगन्नाथ जनार्दन
अव्यक्तजन्मा ब्रह्मा की दृष्टि के सामने खड़ी हो गईं। उनसे मुक्त होने पर जगत के स्वामी भगवान जनार्दन
and stood in sight of Brahmā, whose birth is unmanifest. Freed by her, Janārdana, lord of the world, rose
एकार्णवेऽहिशयनात् ततः स ददृशे च तौ ।
मधुकैटभौ दुरात्मानावतिवीर्यपराक्रमौ ॥ ९२ ॥
ekārṇave'hiśayanāt tataḥ sa dadṛśe cha tau |
madhukaiṭabhau durātmānāvativīryaparākramau
एकार्णवातील शेषशय्येवरून उठले आणि त्यांनी त्या दोघांना पाहिले: दुरात्मे, अतिशय बलवान आणि पराक्रमी मधु-कैटभ,
एकार्णव में शेषनाग की शय्या से उठे और उन्होंने उन दोनों को देखा: दुरात्मा मधु और कैटभ, जो अत्यन्त बलवान और पराक्रमी थे,
from his serpent bed on the one ocean, and saw the two: Madhu and Kaiṭabha, evil-souled, of great might and valour,
क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ ।
समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरिः ॥ ९३ ॥
krodharaktekṣaṇāvattuṃ brahmāṇaṃ janitodyamau |
samutthāya tatastābhyāṃ yuyudhe bhagavān hariḥ
क्रोधाने लाल डोळे करून ब्रह्मदेवांना खाण्यास उद्युक्त झालेले. तेव्हा भगवान हरी उठले आणि त्यांच्याशी
क्रोध से लाल आँखें किए ब्रह्मा को खा जाने के लिए उद्यत थे। तब भगवान श्रीहरि ने उठकर उन दोनों के साथ
their eyes red with anger, set on devouring Brahmā. Then Hari, the blessed Lord, rose and fought them
पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः ।
तावप्यतिबलोन्मत्तौ महामायाविमोहितौ ॥ ९४ ॥
pañchavarṣasahasrāṇi bāhupraharaṇo vibhuḥ |
tāvapyatibalonmattau mahāmāyāvimohitau
पाच हजार वर्षे केवळ बाहुयुद्ध केले. तेही अतिबलाने उन्मत्त झालेले आणि महामायेने मोहित केलेले होते;
पाँच हजार वर्षों तक केवल बाहुयुद्ध किया। वे दोनों भी अत्यन्त बल से उन्मत्त थे और महामाया ने उन्हें मोहित कर रखा था;
for five thousand years, the all-pervading one, with his arms as his weapons. And they, maddened by their great strength and deluded by Mahāmāyā,
उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम् ॥ ९५ ॥
uktavantau varo'smatto vriyatāmiti keśavam
म्हणून ते केशवाला म्हणाले: आमच्याकडून वर माग.
इसलिए वे केशव से बोले: हमसे वर माँगो।
said to Keśava: Choose a boon from us.
श्रीभगवानुवाच ॥ ९६ ॥śrībhagavānuvāchaश्रीभगवान म्हणाले:श्रीभगवान बोले:The blessed Lord said:
भवेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि ॥ ९७ ॥
bhavetāmadya me tuṣṭau mama vadhyāvubhāvapi
जर तुम्ही दोघे माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर आता माझ्या हातून मारले जा.
यदि तुम दोनों मुझ पर प्रसन्न हो, तो अब मेरे हाथ से मारे जाओ।
If you are pleased with me now, then let both of you be slain by me.
किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम ॥ ९८ ॥
kimanyena vareṇātra etāvaddhi vṛtaṃ mama
दुसऱ्या वराचे येथे काय काम? मी एवढाच वर मागतो.
यहाँ दूसरे वर से क्या लेना है? मैंने इतना ही वर माँगा है।
What need is there of any other boon? This is all I choose.
ऋषिरुवाच ॥ ९९ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
वञ्चिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत् ॥ १०० ॥
vañchitābhyāmiti tadā sarvamāpomayaṃ jagat
अशा प्रकारे फसवले गेल्यावर, सारे जग जलमय आहे असे पाहून,
इस प्रकार धोखे में आकर जब उन्होंने सम्पूर्ण जगत को जलमय देखा,
Thus deceived, and seeing then that the whole world was water,
विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः ।
आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता ॥ १०१ ॥
vilokya tābhyāṃ gadito bhagavān kamalekṣaṇaḥ |
āvāṃ jahi na yatrorvī salilena pariplutā
त्यांनी कमलनयन भगवंतांना म्हटले: जिथे पृथ्वी पाण्याने बुडालेली नाही, तिथे आम्हाला मार.
तब कमलनयन भगवान से कहा: जहाँ पृथ्वी जल में डूबी हुई न हो, वहाँ हमारा वध करो।
the two said to the lotus-eyed Lord: Kill us where the earth is not flooded with water.
ऋषिरुवाच ॥ १०२ ॥ṛṣiruvāchaऋषी म्हणाले:ऋषि बोले:The sage said:
तथेत्युक्त्वा भगवता शङ्खचक्रगदाभृता ।
कृत्वा चक्रेण वै च्छिन्ने जघने शिरसी तयोः ॥ १०३ ॥
tathetyuktvā bhagavatā śaṅkhachakragadābhṛtā |
kṛtvā chakreṇa vai chchhinne jaghane śirasī tayoḥ
तेव्हा ‘तथास्तु’ म्हणून शंख, चक्र, गदाधारी भगवंतांनी त्यांची मस्तके आपल्या मांडीवर ठेवून चक्राने छाटली.
तब ‘तथास्तु’ कहकर शंख, चक्र और गदा धारण करने वाले भगवान ने उनके मस्तक अपनी जाँघ पर रखकर चक्र से काट डाले।
Saying ‘So be it’, the Lord, bearer of conch, discus and mace, laid their heads on his thighs and cut them off with his discus.
एवमेषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम् ।
प्रभावमस्या देव्यास्तु भूयः शृणु वदामि ते ॥ ऐं ॐ ॥ १०४ ॥
evameṣā samutpannā brahmaṇā saṃstutā svayam |
prabhāvamasyā devyāstu bhūyaḥ śṛṇu vadāmi te || aiṃ oṃ
अशा प्रकारे ब्रह्मदेवांनी स्तुती केल्यावर ही देवी स्वतः प्रकट झाली. आता पुन्हा तिचा प्रभाव सांगतो, ऐक.
इस प्रकार ब्रह्मा के स्तुति करने पर ये देवी स्वयं प्रकट हुईं। अब पुनः इनके प्रभाव का वर्णन करता हूँ, सुनो।
So she came forth, praised by Brahmā himself. Hear again of this Goddess’s power; I shall tell you.
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये मधुकैटभवधो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye madhukaiṭabhavadho nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||
Durga Saptashati, chapter 1: The slaying of Madhu and Kaiṭabha · shlokpath.com/saptashati/1/