ध्यानम्
ॐ बालार्कमण्डलाभासां चतुर्बाहुं त्रिलोचनाम् ।
पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां भजे
oṃ bālārkamaṇḍalābhāsāṃ chaturbāhuṃ trilochanām |
pāśāṅkuśavarābhītīrdhārayantīṃ śivāṃ bhaje
ॐ उगवत्या सूर्यबिंबासारखी कांती असलेल्या, चतुर्भुजा, त्रिनेत्रा, हातांत पाश, अंकुश, वरमुद्रा आणि अभयमुद्रा धारण करणाऱ्या शिवेचे मी भजन करतो.
ॐ जो उदयकाल के सूर्यमण्डल की सी कान्ति धारण करने वाली हैं, जिनके चार भुजाएँ और तीन नेत्र हैं तथा जो अपने हाथों में पाश, अंकुश, वर एवं अभय की मुद्रा धारण किए रहती हैं, उन शिवा देवी का मैं ध्यान करता हूँ।
Om. I worship Śivā, radiant as the disc of the rising sun, four-armed, three-eyed, holding the noose, the goad, and the gestures of boon-giving and fearlessness.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ १ ॥oṃ ṛṣiruvāchaॐ ऋषी म्हणाले:ॐ ऋषि बोले:Om. The sage said:
एतत्ते कथितं भूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ।
एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत् ॥ २ ॥
etatte kathitaṃ bhūpa devīmāhātmyamuttamam |
evaṃprabhāvā sā devī yayedaṃ dhāryate jagat
हे राजा, अशा प्रकारे मी तुला देवीचे उत्तम माहात्म्य सांगितले. जी हे जग धारण करते, त्या देवीचा असा प्रभाव आहे.
राजन्! इस प्रकार मैंने तुमसे देवी के उत्तम माहात्म्य का वर्णन किया। जो इस जगत को धारण करती हैं, उन देवी का ऐसा ही प्रभाव है।
I have told you, O king, this supreme account of the Goddess’s glory. Such is the power of that Goddess by whom this world is upheld.
विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया ।
तया त्वमेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः ॥ ३ ॥
vidyā tathaiva kriyate bhagavadviṣṇumāyayā |
tayā tvameṣa vaiśyaścha tathaivānye vivekinaḥ
तीच विद्या (ज्ञान) निर्माण करते. भगवान विष्णूंची माया असलेल्या तिच्याचमुळे तू, हा वैश्य आणि इतर विवेकी लोकही
वे ही विद्या (ज्ञान) उत्पन्न करती हैं। भगवान विष्णु की मायास्वरूपा उन भगवती के द्वारा ही तुम, यह वैश्य तथा अन्यान्य विवेकी जन
Knowledge too is given by her, the Māyā of the blessed Viṣṇu. By her you, and this merchant, and others who have discernment as well,
मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेष्यन्ति चापरे ।
तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् ॥ ४ ॥
mohyante mohitāśchaiva mohameṣyanti chāpare |
tāmupaihi mahārāja śaraṇaṃ parameśvarīm
मोहित होतात, मोहित झाले आणि पुढेही मोहित होतील. हे महाराजा, त्याच परमेश्वरीला शरण जा.
मोहित होते हैं, मोहित हुए हैं और आगे भी मोहित होंगे। महाराज! तुम उन्हीं परमेश्वरी की शरण में जाओ।
are being deluded, have been deluded, and others will fall into delusion. Go to her for refuge, great king, the supreme Goddess.
आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा ॥ ५ ॥
ārādhitā saiva nṛṇāṃ bhogasvargāpavargadā
आराधना केल्यावर तीच माणसांना भोग, स्वर्ग आणि मोक्ष देते.
आराधना करने पर वे ही मनुष्यों को भोग, स्वर्ग तथा मोक्ष प्रदान करती हैं।
Worshipped, she grants people enjoyment, heaven and liberation.
मार्कण्डेय उवाच ॥ ६ ॥mārkaṇḍeya uvāchaमार्कंडेय म्हणाले:मार्कण्डेयजी बोले:Mārkaṇḍeya said:
इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः ॥ ७ ॥
iti tasya vachaḥ śrutvā surathaḥ sa narādhipaḥ
त्यांचे हे बोलणे ऐकून राजा सुरथाने
मेधा मुनि के ये वचन सुनकर राजा सुरथ ने
Hearing these words of his, King Suratha
प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम् ।
निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च ॥ ८ ॥
praṇipatya mahābhāgaṃ tamṛṣiṃ śaṃsitavratam |
nirviṇṇo'timamatvena rājyāpaharaṇena cha
कठोर व्रताचे पालन करणाऱ्या त्या महाभाग ऋषींना प्रणाम केला; अतिममत्वाने आणि राज्य हिरावले गेल्याने तो खिन्न झाला होता.
उत्तम व्रत का पालन करने वाले उन महाभाग महर्षि को प्रणाम किया। वे अत्यन्त ममता और राज्यापहरण से बहुत खिन्न हो चुके थे।
bowed to that great sage of strict vows; and, weary of his great attachment and of the loss of his kingdom,
जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने ।
संदर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनसंस्थितः ॥ ९ ॥
jagāma sadyastapase sa cha vaiśyo mahāmune |
saṃdarśanārthamambāyā nadīpulinasaṃsthitaḥ
हे महामुने, म्हणून तो आणि तो वैश्यही तत्काळ तपश्चर्येसाठी गेले आणि अंबिकेच्या दर्शनासाठी नदीच्या वाळवंटात राहिले.
महामुने! इसलिए वे विरक्त होकर, और वह वैश्य भी, तत्काल तपस्या को चले गए और वे जगदम्बा के दर्शन के लिए नदी के तट पर रहकर तपस्या करने लगे।
he went at once to do austerities, great sage, and so did the merchant, to see Ambikā, staying on the sandy bank of a river.
Note
‘Great sage’ is Mārkaṇḍeya addressing his listener.
स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् ।
तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् ॥ १० ॥
sa cha vaiśyastapastepe devīsūktaṃ paraṃ japan |
tau tasmin puline devyāḥ kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm
तो वैश्य उत्तम देवीसूक्त जपत तप करू लागला. त्या दोघांनी त्या वाळवंटात देवीची मातीची मूर्ती करून
वह वैश्य उत्तम देवीसूक्त का जप करता हुआ तपस्या में प्रवृत्त हुआ। वे दोनों उस नदी के तट पर देवी की मिट्टी की मूर्ति बनाकर
And the merchant did austerities, reciting the supreme Devī Sūkta. The two made an image of the Goddess of earth on that river bank,
Note
The Devī Sūkta is usually taken to be the Ṛgvedic hymn of Vāk, ‘ahaṃ rudrebhiḥ’, recited after the Saptaśatī.
अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः ।
निराहारौ यतात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ ॥ ११ ॥
arhaṇāṃ chakratustasyāḥ puṣpadhūpāgnitarpaṇaiḥ |
nirāhārau yatātmānau tanmanaskau samāhitau
फुले, धूप, अग्नी आणि तर्पण यांनी तिची आराधना केली; निराहार राहून, संयमी, तिच्यातच मन लावून, एकाग्र होऊन
पुष्प, धूप और हवन आदि के द्वारा उनकी आराधना करने लगे। वे निराहार रहकर, मन को वश में करके, देवी में ही मन लगाकर, एकाग्रचित्त हो
and worshipped her with flowers, incense, fire and libations; fasting, self-controlled, their minds on her, collected,
ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम् ।
एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः ॥ १२ ॥
dadatustau baliṃ chaiva nijagātrāsṛgukṣitam |
evaṃ samārādhayatostribhirvarṣairyatātmanoḥ
त्यांनी आपल्या देहाच्या रक्ताने शिंपडलेली बलीही दिली. अशा प्रकारे संयमाने तीन वर्षे आराधना केल्यावर
अपने शरीर के रक्त से प्रोक्षित बलि भी दी। इस प्रकार संयमपूर्वक आराधना करते हुए जब तीन वर्ष बीत गए,
they offered her even an offering sprinkled with blood from their own bodies. When they had worshipped her thus, self-controlled, for three years,
परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका ॥ १३ ॥
parituṣṭā jagaddhātrī pratyakṣaṃ prāha chaṇḍikā
जगद्धात्री चंडिका प्रसन्न होऊन त्यांच्यासमोर प्रकट झाली आणि म्हणाली.
तब जगत को धारण करने वाली चण्डिका ने प्रसन्न होकर प्रत्यक्ष दर्शन देकर कहा।
Caṇḍikā, mother of the world, well pleased, appeared before them and spoke.
देव्युवाच ॥ १४ ॥devyuvāchaदेवी म्हणाली:देवी बोलीं:The Goddess said:
यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन ।
मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत् ॥ १५ ॥
yatprārthyate tvayā bhūpa tvayā cha kulanandana |
mattastatprāpyatāṃ sarvaṃ parituṣṭā dadāmi tat
हे राजा, आणि हे कुलनंदना, तुम्ही जे मागाल ते सर्व माझ्याकडून घ्या; मी प्रसन्न आहे, मी ते देते.
राजन्! तथा अपने कुल को आनन्दित करने वाले वैश्य! तुम लोग जिस वस्तु की अभिलाषा रखते हो, वह मुझसे माँगो। मैं सन्तुष्ट हूँ, अतः तुम्हें वह सब कुछ दूँगी।
Whatever you ask, O king, and you, joy of your family, receive all of it from me; I am well pleased, and I grant it.
मार्कण्डेय उवाच ॥ १६ ॥mārkaṇḍeya uvāchaमार्कंडेय म्हणाले:मार्कण्डेयजी बोले:Mārkaṇḍeya said:
ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यन्यजन्मनि ।
अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात् ॥ १७ ॥
tato vavre nṛpo rājyamavibhraṃśyanyajanmani |
atraiva cha nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt
मग राजाने पुढील जन्मात नष्ट न होणारे राज्य मागितले, आणि या जन्मीही शत्रूंचे बळ बळाने नष्ट करून आपले राज्य मागितले.
तब राजा ने दूसरे जन्म में नष्ट न होने वाला राज्य माँगा तथा इस जन्म में भी शत्रुओं की सेना को बलपूर्वक नष्ट करके अपना राज्य वापस लेने का वरदान माँगा।
Then the king chose a kingdom that would not be lost in another life, and in this one his own kingdom, his enemies’ power crushed by force.
सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः ।
ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम् ॥ १८ ॥
so'pi vaiśyastato jñānaṃ vavre nirviṇṇamānasaḥ |
mametyahamiti prājñaḥ saṅgavichyutikārakam
आणि तो वैश्य, संसाराने खिन्न झालेला आणि ज्ञानी, ‘मी’ आणि ‘माझे’ या आसक्तीचा नाश करणारे ज्ञान मागता झाला.
वह वैश्य भी संसार से खिन्न और विरक्त हो चुका था और बड़ा बुद्धिमान था; अतः उसने ‘मैं’ और ‘मेरा’ की आसक्ति को दूर करने वाला ज्ञान माँगा।
And the merchant, his mind weary [of the world], wise, chose knowledge, which removes the attachment of ‘mine’ and ‘I’.
देव्युवाच ॥ १९ ॥devyuvāchaदेवी म्हणाली:देवी बोलीं:The Goddess said:
स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान् ॥ २० ॥
svalpairahobhirnṛpate svaṃ rājyaṃ prāpsyate bhavān
हे राजा, थोड्याच दिवसांत तुला तुझे राज्य परत मिळेल.
राजन्! तुम थोड़े ही दिनों में अपना राज्य प्राप्त कर लोगे।
King, in a few days you will regain your own kingdom.
हत्वा रिपूनस्खलितं तव तत्र भविष्यति ॥ २१ ॥
hatvā ripūnaskhalitaṃ tava tatra bhaviṣyati
शत्रूंना मारल्यावर ते राज्य तेथे तुझे अढळ राहील.
शत्रुओं को मारकर वह राज्य वहाँ तुम्हारा अटल रहेगा।
Having slain your enemies, it will be yours there, never to be shaken.
मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः ॥ २२ ॥
mṛtaścha bhūyaḥ samprāpya janma devādvivasvataḥ
आणि मृत्यूनंतर पुन्हा विवस्वान (सूर्य) देवापासून जन्म घेऊन
फिर मृत्यु के पश्चात तुम भगवान विवस्वान (सूर्य) से जन्म लेकर
And when you have died, you will be born again of the god Vivasvat [the Sun],
सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यति ॥ २३ ॥
sāvarṇiko nāma manurbhavān bhuvi bhaviṣyati
पृथ्वीवर सावर्णिक नावाचा मनू होशील.
इस पृथ्वी पर सावर्णिक नामक मनु होगे।
and you will be the Manu named Sāvarṇika on earth.
वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः ॥ २४ ॥
vaiśyavarya tvayā yaścha varo'smatto'bhivāñchhitaḥ
हे वैश्यश्रेष्ठा, तू माझ्याकडून जो वर इच्छिलास,
वैश्यवर्य! तुमने भी जो वर मुझसे माँगा है,
Best of merchants, the boon you have desired of me,
तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति ॥ २५ ॥
taṃ prayachchhāmi saṃsiddhyai tava jñānaṃ bhaviṣyati
तो मी देते; तुझ्या सिद्धीसाठी तुला ज्ञान प्राप्त होईल.
वह देती हूँ; तुम्हें मोक्ष के लिए ज्ञान प्राप्त होगा।
that I grant you: for your perfection, you will have knowledge.
मार्कण्डेय उवाच ॥ २६ ॥mārkaṇḍeya uvāchaमार्कंडेय म्हणाले:मार्कण्डेयजी बोले:Mārkaṇḍeya said:
इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम् ॥ २७ ॥
iti dattvā tayordevī yathābhilaṣitaṃ varam
अशा प्रकारे त्या दोघांना इच्छित वर देऊन
इस प्रकार उन दोनों को मनोवांछित वरदान देकर
Having given the two of them the boon each desired,
बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता ।
एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः ॥ २८ ॥
babhūvāntarhitā sadyo bhaktyā tābhyāmabhiṣṭutā |
evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ
आणि त्यांनी भक्तीने केलेली स्तुती स्वीकारून देवी तत्काळ अंतर्धान पावली. अशा प्रकारे देवीचा वर मिळवून क्षत्रियश्रेष्ठ सुरथ
तथा उनके द्वारा भक्तिपूर्वक अपनी स्तुति सुनकर देवी तत्काल ही अन्तर्धान हो गईं। इस प्रकार देवी से वरदान पाकर क्षत्रियों में श्रेष्ठ सुरथ
the Goddess vanished at once, praised by them with devotion. Having thus received the Goddess’s boon, Suratha, bull among kṣatriyas,
सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः ॥ क्लीं ॐ ॥ २९ ॥
sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ || klīṃ oṃ
सूर्यापासून जन्म घेऊन सावर्णी मनू होईल.
सूर्य से जन्म ग्रहण कर सावर्णि नामक मनु होंगे।
will be born of the Sun and become the Manu Sāvarṇi.
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये सुरथवैश्ययोर्वरप्रदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye surathavaiśyayorvarapradānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||
Durga Saptashati, chapter 13: The boons to Suratha and the merchant · shlokpath.com/saptashati/13/